Hangi SMART değerinden sonra o diski kullanmayı bırakmalısınız
Tek bir sihirli sayı yoktur; ama kararı pratikte üç noktaya indirebilirsiniz. Kritik sayaçlar sıfırsa ve iki okuma arasında değişmiyorsa o diski kullanmaya devam edin. Kritik sayaçlardan biri ilk kez sıfırdan büyük göründüyse, o diske yeni veri yazmayı durdurup önemli olan her şeyi başka bir diske kopyalayın. Aynı sayaç birkaç hafta arayla alınan iki okumada artmışsa o diski kullanmayı bırakın; çünkü artık elinizde bir tahmin değil, diskin kendi firmware'inin tuttuğu bir kayıt vardır. Şunu da baştan söylemek gerekir: kapağı açmadan, Windows'un içindeki hiçbir araç fiziksel ya da flash seviyesindeki bir arızayı tamir etmez. Yapabildiği tek şey, o bölgeyi bir daha kullanılmamak üzere işaretlemek; veriyi geri getirmek ya da yüzeyi yenilemek değil.
Bunu ilk kez, açılışta masaüstüne ulaşmanın iki dakikayı bulduğu bir masaüstü bilgisayarın başında anladım. Yanımda bir defter vardı; sayfanın üstünde tarih, altında iki satır sayı. Sabah bilgisayarı açtım, D diski görünmedi — zaten o hafta bazen görünüp bazen kayboluyordu. "Bu diski değiştireyim mi?" sorusunun cevabını aradığım yer bir forum başlığı değil, diskin kendi tuttuğu tablo oldu. Şimdi o günü baştan yaşayalım; siz de yanımdaki sandalyede oturuyorsunuz.
İlk yaptığım şey yeni bir PowerShell penceresi açmak oldu. Şunu yazdım:
Get-PhysicalDisk | Select-Object FriendlyName, MediaType, HealthStatus, OperationalStatus
Ekranda dört sürücü listelendi. Hepsinin HealthStatus değeri Healthy. İşte tam o anda öğrendiğim ilk şey şu oldu: Windows'un "Healthy" yazması, diskin güvenli olduğu anlamına gelmiyor. Bu alan yalnızca firmware kendi eşiğini aştığında değişiyor. Yani uyarıyı gördüğünüzde genelde geç kalmış oluyorsunuz.
Ardından şunu denedim:
Get-PhysicalDisk | Get-StorageReliabilityCounter | Select-Object DeviceId, Temperature, Wear, ReadErrorsUncorrected, WriteErrorsUncorrected, PowerOnHours
İki sürücü dolu döndü, biri bomboş. Bu normaldir: bazı denetleyiciler, RAID kartları ve USB köprüleri bu bilgiyi yazılıma hiç geçirmez. Tablo boş döndüğünde "disk sağlıklı" değil, "bu yoldan göremiyorum" demek gerekir.
Windows'un kendi başına verdiği SMART özeti ise şu komuttan ibaret:
wmic /namespace:\\root\wmi path MSStorageDriver_FailurePredictStatus get PredictFailure, Reason
Buradan True ya da False çıkar. Tek bir harf. Ham tabloyu, yani hangi sayacın kaç olduğunu Windows arayüzünde bulamazsınız; onun için diskin firmware tablosunu okuyan üçüncü taraf bir okuyucu gerekir. Ben deftere diski, tarihi ve o gün gördüğüm ham değerleri yazdım. Çünkü kararı verecek olan tek bir satır değil, iki satır arasındaki fark.
Önce üç kelimeyi ayırın: eşik, trend, belirti
Bu üçü karıştığı sürece insanlar ya panikleyip sağlam diski değiştiriyor ya da sayı sınırda olduğu hâlde aylarca bekliyor.
Eşik
Firmware'in kendi belirlediği sınır. Bir öznitelik kendi eşiğine dayandığında disk "yakında bozulacağım" demiyor, "beni değiştir" diyor. Zaman vermiyor. Yarın da olabilir, altı ay sonra da.
Trend
Aynı sayaç, haftalar arayla iki okumada. Tek bir mutlak sayının söyleyemediğini söyler. Şu ayrıntıyı da atlamayalım: bazı üreticiler ham alana ek bilgiyi aynı sayının içine paketler; bu yüzden "ham değer 8 mi, 800 mü" tartışması çoğu zaman boşa gider. Kendi diskinizin kendi geçmişi, başka bir diskin sayısından her zaman daha değerlidir.
Belirti
Donma, bazen kaybolan sürücü harfi, uzayan açılış, kopyalarken tıkanma. Sayı sınırda değilken bunlar varsa, aciliyet sayının gösterdiğinden yüksektir. Tersini de gördüm: sayı sınırda ama bilgisayar tıkır tıkır çalışıyor. O zaman karar trende kalıyor.
Hangi sayı hangi karara denk gelir
| Sayaç | Ne anlatır | Kullanmaya devam | Kopyala, yeni yazma yok | Bırak |
|---|---|---|---|---|
| ATA 05 — Reallocated Sector Count | Yüzeyden çıkarılıp yedeğe alınmış sektör | Ham değer 0 ve sabit | İlk kez 0'dan büyük | İki okuma arasında artmış |
| ATA C5 — Current Pending Sector | Okunamayan, kararı bekleyen sektör | 0 | 0'dan büyük | Kalıcı ve yanında 05 artıyor |
| ATA C6 — Uncorrectable Sector | Okunup kurtarılamayan sektör | 0 | 0'dan büyük | Tekrar ediyor, artıyor |
| ATA C4 — Reallocation Event Count | Yeniden atama olaylarının sayısı | 0 | 0'dan büyük | Artıyor |
| ATA C7 — CRC Error Count | SATA kablosu ve portu, veri yolu | Sabit ve düşük | Genelde disk değil | Kabloyu değiştirip yeniden ölçün |
| ATA C2 — Temperature | Isı | Mevsimine göre normal bant | Yalnız diğer belirtilerle birlikte | Sürekli yüksek artı başka belirti |
| NVMe Critical Warning | Firmware'in kendi bayrağı | 0 | 0'dan farklı | İkinci okumada da kalıcı |
| NVMe Available Spare | Yedek blok havuzu | Eşiğin üstünde | Eşiğe yaklaşmış | Eşiğin altında |
| NVMe Media and Data Integrity Errors | Flash seviyesinde düzeltilemeyen hata | 0 | 0'dan büyük | İkinci okumada artmış |
Tabloyu baştan sona ezberlemeye çalışmayın. Pratikte üç satır yeter: 05, C5 ve NVMe tarafındaki Media Errors. Diğerleri bu üçünü yorumlamanıza yardım eder.
Sıfırdan büyük ama artmıyor: neden hemen çöpe atmıyorum
Bir elektrik kesintisi, tek seferlik bir okuma hatası ya da yüksek sıcaklık C5'i geçici olarak yukarı itebilir. Beklemeye alınan sektör sonradan başarıyla okunursa o sayaç geri düşer. Bu yüzden tek okumada gördüğüm küçük bir C5 beni paniğe sokmaz; ama o diske yeni veri de yazmam. Tarih atar, iki hafta beklerim. İki hafta sonra aynı yerdeyse ve 05 de kıpırdamışsa, artık bu bir trenddir ve karar değişir.
C7'yi ayrı kefeye koyun
Yükselen CRC sayacı çoğu zaman disk değil, kablodur. SATA kablosunu değiştirip, mümkünse başka bir porta takıp yeniden ölçtüğümde sayaç duruyorsa diski suçlamam. Bu ayrımı yapmayan biri, sağlam bir diski gereksiz yere değiştirir. Fazla temkinli olmanın bedeli burada para; az temkinli olmanın bedeli veri.
Windows'un tamir edemediği şey tam olarak ne
Burayı net yazmak istiyorum, çünkü en çok burada yanlış bir beklenti oluşuyor.
chkdsk /f dosya sistemi üstbilgisini ve klasör kayıtlarını onarır, okunamayan kümeleri $BadClus içine atar. Yani "burayı bir daha kullanmayacağım" der. Veriyi geri getirmez.
chkdsk /r ise okunamayan sektörleri okumaya çalışır. Arızalı bir diskte bu, diski saatlerce yorar ve firmware'in yeni sektör atamasını tetikler. Kurtarma sırasında ilk iş bu olmamalı; önce kopyalamak gerekir.
Gezgin'de sağ tık, Özellikler, Araçlar, Sürücüyü denetle: aynı işin arayüzlü hâli. "Optimize Et" (TRIM ve birleştirme) performans içindir, arızayı onarmaz; SSD'de ölmüş bir hücreyi TRIM geri getirmez. Depolama Alanları, yansı varsa sağlam kopyadan okur, tek diskli bir arızayı iyileştirmez.
Geride kalan liste şu: fiziksel yüzey hasarı, kafa çarpması, flash hücresinin tükenmesi, denetleyici kartının ölmesi. Bunların hiçbiri yazılımla tamir edilmez. Firmware'in yaptığı tek şey, o bölgeyi havuzdan çıkarıp yerine yedek blok koymak. Havuz bittiğinde elinde yapacak bir şey kalmıyor. Bu yüzden bir sayaç yükselmeye başladığında beklediğiniz her gün, elinizdeki yedek blok havuzundan harcanan bir gündür.
SSD'de tablo biraz farklı okunur
SSD'de C5 gibi sektör sayaçları yok; orada flash tarafı konuşuyor. Üç tanesine bakıyorum:
- Critical Warning: sıfırdan farklıysa firmware zaten elini kaldırmış demektir.
- Available Spare ve Available Spare Threshold: eşiğin altına inen yedek blok havuzu, yazacak yer kalmadığının habercisidir.
- Media and Data Integrity Errors: flash seviyesinde düzeltilemeyen hatalar. Bu sayaç artıyorsa veri kaybı artık bir olasılık değil, kayıt altına alınmış bir olaydır.
Bunlara Wear (yüzde kullanım) eklenir ama tek başına karar verdirmez. Yüzde 90'a gelmiş bir disk, sayaçları temizse hâlâ iş görür; yüzde 30'daki bir disk ise denetleyici hatasıyla bir gecede gidebilir. Aşınma bir yol, son değil.
Uyarı geldiğinde ilk on dakika
Sıra önemlidir, çünkü diskin kaç yazma hakkı kaldığını bilmiyorsunuz.
- Yeni veri yazmayı kesin. İndirmeleri durdurun, bulut senkronizasyonunu kapatın, oyun ve uygulama kurmayın, Windows Update'i erteleyin.
- Diski yazmaya kapatın. Yönetici olarak diskpart açıp select disk N, ardından attributes disk set readonly. Geri dönüş yolu aynı komutun clear readonly hâli; yani kararınız değişirse diski tekrar yazılabilir yapabilirsiniz.
- Öncelik listesi yapın: klasör adına göre değil, kaybı en çok canınızı yakacak şeye göre. Belgeler, fotoğraflar, muhasebe, lisans ve anahtar dosyaları, tarayıcı profili.
- Kopyalamayı robocopy ile yapın: robocopy D: E:kurtarma /E /R:0 /W:0 /XJ /LOG:E:kopya.log. Buradaki /R:0 ve /W:0 kritik. Varsayılan hâlde bir bozuk sektörde saatlerce dönüp diski yorar, siz de "kopyalama takıldı" sanırsınız.
- Hedef her zaman başka bir fiziksel disk olsun. Aynı disk üzerinde ikinci bir klasör açıp dosya taşımak kopya değildir.
- Kopyalama bittikten sonra ölçümü tekrarlayın ve tarihi not edin. İki okuma arasındaki fark, kararın kendisidir.
Kopyalamanın bir kurtarma garantisi olmadığını da baştan kabul etmek gerekiyor. Okunamayan bir sektörün içindeki veriyi hiçbir kopyalama komutu geri getirmez. Yaptığımız şey kalanı kurtarmak ve kaybı büyümeden durdurmak.
Sayı sizi rahatlatmak için değil, dürtmek için var
Son olarak şunu söyleyeyim: SMART bazı arıza tiplerini önceden görür, bazılarını hiç görmez. Bu yüzden "sayaçlar temiz, o zaman bu disk kesinlikle güvenli" diye bir cümle kuramazsınız. Kurabileceğiniz cümle şudur: "Şu tarihte şu sayaçlar şu değerdeydi, iki hafta sonra aynı yerdeler; bugün için elimde bir uyarı yok." Bu bir sertifika değil, bir fotoğraf.
Ben o bilgisayarda kararı şöyle verdim: C5 ilk okumada vardı, iki hafta sonra aynı sayıda duruyordu ama 05 bir artmıştı. Yani bekleyen sektör, yeniden atanan sektöre dönüşmüştü. Yüzey kendini onarmıyordu, sadece o bölgeyi bırakıyordu. Diski kullanmayı bıraktım; verileri zaten başka bir diske çekmiştim ve o diski bir daha ana sistemde kullanmadım. Siz de aynı tabloya baktığınızda üç soruyu sorun: Hangi sayaç sıfırdan büyük? İki okuma arasında artmış mı? Yanında donma, kaybolan sürücü harfi, uzayan açılış var mı? Kararı verdiren bu üçünün cevabıdır, tek bir sayı değil.
