Windows TRIM'i zaten çalıştırıyor, boş alan bunu etkiler mi?

Evet, Windows TRIM'i zaten kendi planına göre çalıştırır; boş alan bu komutu tetiklemek için değil, SSD denetleyicisinin o bildirimi kullanıp blokları önceden temizleyebilmesi için gereken çalışma alanıdır. Boş alan azaldığında TRIM yine gönderilir, ama arkasındaki temizlik işine yer kalmaz ve sürücü yeni bir yazma geldiğinde silmeyi o anda yapmak zorunda kalır. Yani sorulması gereken şey "TRIM çalışıyor mu" değil, "çalışan TRIM'e kullanacak yer bıraktım mı" sorusudur.

Bu ayrımı kafamda oturtmam, sabah bilgisayarı açıp C: sürücüsünde tek haneli boş alan gördüğüm bir güne denk geldi. O gün kullandığım pencereyi hâlâ aynı sırayla açıyorum: Başlat'a optimize yazıyorum, çıkan "Sürücüleri ve birleştirmeyi kaldır" aracına giriyorum. (Bu Bilgisayar'da sürücüye sağ tıklayıp Özellikler üzerinden giden yol da aynı pencereye çıkar.)

Karşıma dört sütunlu bir tablo çıkıyor: Sürücü, Medya türü, Son çalıştırma, Geçerli durum. C: satırının medya türü "Katı hal sürücüsü" yazıyor ve "Son çalıştırma" sütununda birkaç gün öncesinin tarihi ile saati duruyor. İşte o tarih, bu yazının tamamının dayandığı yer. Çünkü orada bir tarih varsa, Windows bu işi benim adıma zaten yapmış demektir.

Pencere aslında bir bakım defteri

Ben bu ekrana uzun süre "hızlandırma aracı" gözüyle baktım, sonra fark ettim ki aslında bir kayıt defteri. Pencerenin altındaki "Planlanan işlemler açık" yazısı, üstteki "Zamanlamayı değiştir" düğmesi ve sağdaki "Son çalıştırma" sütunu birlikte şunu söylüyor: bu iş bir kerelik bir düğme değil, arka planda dönen bir bakım.

O düğmenin arkasında şu var: Zamanlama varsayılan olarak haftada bir, "Otomatik bakımı çalıştır" seçeneği açık. Windows bunu Otomatik Bakım penceresine gömüyor; yani görev, makine boştayken ve genelde gece saatlerinde devreye giriyor. Görev Zamanlayıcı'yı açıp Microsoft > Windows > Defrag altına baktığınızda ScheduledDefrag adlı görevi görebilirsiniz. Ayrıca Denetim Masası'nda Güvenlik ve Bakım altındaki Otomatik bakım bölümü, bakımın en son ne zaman koştuğunu ayrı bir yerden daha gösterir.

Buradaki kritik ayrıntı şu: medya türü katı hal sürücüsü olduğunda Windows klasik birleştirme yapmaz. Klasik birleştirme, dosya parçalarını fiziksel olarak yan yana getirme işidir ve tek amacı manyetik diskin arama gecikmesini azaltmaktır. SSD'de arama gecikmesi diye bir şey olmadığı için bu iş sadece gereksiz yazma üretir. Bunun yerine SSD'ye "artık kullanmadığım bloklar bunlar" bildirimi gider; buna TRIM diyoruz. Pencerede "Çözümle" düğmesinin soluk görünmesinin sebebi de bu; birleştirilecek bir şey olmadığı için analiz edilecek bir şey de yok.

Boş alan neden çalışma alanı

Burada iki farklı boşluktan bahsediyoruz ve ikisi karıştırılıyor.

Birincisi, bölümlemenin dışında kalan ayrılmamış alan. Bu, denetleyicinin kendi yedek havuzu gibi çalışır. İkincisi, dosya sisteminin içindeki boş alan; TRIM'in işaretlediği bloklar da buradan çıkar. Benim ekranda "boş alan" diye gördüğüm şey ikincisi, ama denetleyicinin rahat çalışması ikisinin toplamına bağlı.

NAND hücreleri doğrudan üzerine yazılabilen şeyler değil. Bir hücreye yazmadan önce orayı silmeniz gerekir; silme işlemi blok denilen büyük birimlerde, yazma ise sayfa denilen küçük birimlerde yapılır. Denetleyici bir bloğu silmek istiyorsa, o bloğun içindeki hâlâ geçerli sayfaları başka bir yere taşımak zorundadır. Taşıyacağı yer de boş bloklardır.

TRIM'in yaptığı iş tam olarak burada anlam kazanıyor: denetleyiciye "bu bloktaki veriler artık geçersiz, taşımak için zahmet etme" der. Ama bu bilgi ancak denetleyicinin elinde oynayacak yer varsa işe yarar. Sürücü neredeyse tamamen doluysa, TRIM'in işaretlediği bloklar dolu blokların arasına sıkışmış durumdadır ve arka planda temizlik yapacak alan kalmaz. Sonuç, senin yazmanın denetleyiciyi bekletmesidir.

Burada dürüst olmam gereken bir nokta var: TRIM komutunun kendisi yer istemez. Birkaç baytlık bir yönergedir, gider ve denetleyici onu not eder. Yer isteyen, o yönergenin karşılığını veren temizlik işidir. İnsanların çoğu bu ikisini tek şey sanıp "TRIM çalışmıyor" sonucuna varıyor; oysa çalışan bir TRIM, kullanacak yeri olmadığı için sessizce bekliyor olabilir.

Kendime koyduğum eşik

Boş alanı yüzde onun altına düşürmemeye çalışıyorum. Bunun resmî bir kural olduğunu söylemem; benim alışkanlığım ve işe yaradığını kendi makinemde gördüğüm bir şey. Aslında doğru ölçü yüzde değil, "denetleyicinin sıkışmadan taşıma yapabileceği boş blok sayısı". Ama o sayıyı hiçbir pencerede göremiyorum; ekranda bana gösterilen tek şey boş gigabayt. O yüzden pratikte yüzdeye bakıyorum ve büyük sürücülerde bu yüzdenin biraz daha aşağı çekilebileceğini kabul ediyorum. 256 GB'lık bir sürücüdeki 20 GB ile 2 TB'lık bir sürücüdeki 20 GB aynı şey değil.

Yer açarken ilk baktığım yerler de hep aynı: İndirilenler klasörü, video düzenlerken kalan büyük ara dosyalar, eski bir Windows sürüm yükseltmesinden kalmış Windows.old klasörü ve Geçici dosyalar. Windows'un kendi Disk Temizleme aracı (Başlat'a cleanmgr yazarak açılıyor) veya Ayarlar > Sistem > Depolama ekranı bu iş için yeterli. Bir ayarı değiştirmeden önce ne olacağını bilmek istediğim için bu araçlarda "hangi kutuyu işaretlersem ne silinir" sorusunu kendime sorup öyle devam ediyorum.

Ne zaman şüpheleniyorum

Bakmam gereken tek şey "Son çalıştırma" sütunu. Eğer orada tarih yoksa ya da tarih aylardır aynı yerde duruyorsa, "Planlanan işlemler açık" yazısı beni yanıltmasın: kutu işaretli olabilir ama iş yapılmamıştır. Bunun iki sıradan sebebi oluyor. Birincisi, makine hiç boşta kalmıyor; Otomatik Bakım bilgisayar kullanılmadığında devreye girmeyi bekler, sürekli açık ve meşgul bir dizüstünde bu pencere hiç açılmaz. İkincisi, güç ayarları bakımın ortasında makineyi uykuya gönderiyor olabilir.

Böyle bir durumda yaptığım şey basit: sürücüyü seçip "Optimize et" düğmesine bir kez basıyorum. SSD'de bu düğme birleştirme yapmaz, yeniden TRIM bildirimi gönderir; işlem genelde bir iki dakikada biter ve "Son çalıştırma" tarihi güncellenir. Bunu alışkanlık hâline getirmeye gerek yok. Günde birkaç kez bu düğmeye basmak sürücüye hiçbir şey kazandırmaz, çünkü ortada yeni bir bilgi yok; aynı bildirimi tekrar göndermiş olursun.

Özetle: Windows TRIM'i zaten çalıştırıyor ve bunu bir bakım takvimi içinde yapıyor. Boş alan ise bu işin izni değil, çalışma masası. TRIM'in gidip gelmesini değil, gittiği yerde temizlik yapacak yer kalıp kalmadığını kontrol etmek gerekiyor. Benim için bu, sürücüleri optimize et penceresindeki tek bir tarihe bakmakla başlıyor.