Ayarlar'da görünmeyen dosyalar SSD'de ne kadar yer tutuyor?
Ayarlar'da hiç görünmeyen üç kalem, SSD'de normal temizlik listelerinin ulaşamadığı yeri tutar: sayfa dosyası (pagefile.sys), hazırda bekletme dosyası (hiberfil.sys) ve Sistem Koruması'nın gölge kopya alanı. Boyutları sabit değildir; kurulu RAM'e ve verilen ayarlara göre büyüyüp küçülürler. 16 GB RAM'li bir dizüstünde üçü birlikte rahatça 10 GB'ı aşabilir, yoğun kullanımda bunun üstüne de çıkabilir. Ama hiçbiri elle silinecek bir dosya değil; her biri kapatılan ya da sınırı değiştirilen birer ayardır ve ayar değiştiği anda Windows o dosyayı kendisi kaldırır.
Şimdi yanıma otur, aynı ekranlara sırayla bakalım. Sırayı bozmadan gideceğiz, çünkü burada panikle aynı anda üç kutuya basmak insanın elindeki tek geri dönüş yolunu da yakmasına yetiyor.
Depolama ekranındaki sayı neden hep eksik kalıyor
Ayarlar > Sistem > Depolama sayfasını aç. Karşına "Uygulamalar", "Geçici dosyalar", "Sistem ve ayrılmış" gibi satırlar çıkacak. Geçici dosyalara girip kutuları işaretlediğinde genelde birkaç yüz MB, iyi bir günde iki üç GB kazanırsın; aynı sayfadaki Depolama algılama da benzer şeyleri toplar. Fena bir kazanç değil, ama asıl blok yanındaki satırda duruyor.
"Sistem ve ayrılmış" tek bir toplam sayı gösterir. İçine indiğinde bile sayfa dosyasını, hazırda bekletme dosyasını ve gölge kopyaları ayrı ayrı adlarıyla karşına dökmez. Bu satırın içinde ayrıca güncelleme için tutulan ayrılmış alan gibi başka şeyler de vardır; yani ne fazla sevin ne de "bunların hepsi silinebilir" diye düşün. Bu üç kalemi gerçekten görmek için ayarlardan çıkıp dosya yöneticisine geçmen gerekir.
Dosya Gezgini'nde üç dosyayı görünür yapmak
Dosya Gezgini'ni aç, C: sürücüsünün köküne gel. Windows 11'de üst şeritte Görünüm > Göster > "Korunan işletim sistemi dosyaları". Windows 10'da Görünüm sekmesi > Seçenekler > Görünüm sekmesi ve listede "Korunan işletim sistemi dosyalarını gizle (Önerilen)" onayını kaldır. Tamam dediğin anda kök dizinde yarı saydam üç isim belirir: pagefile.sys, hiberfil.sys ve swapfile.sys. Boyut kolonu artık sana o gerçek sayıları veriyor.
O an bilerek yapman gereken bir şey var: git bu dosyalardan birinin üstüne sağ tıkla ve Sil'e bas. Windows silmez. Ya "dosya başka bir program tarafından kullanılıyor" der ya erişimi reddeder; bir şekilde sildiğini sansan bile yeniden başlattığında aynı boyutuyla geri gelir. Bunu bir kez yaşamak, konuyu okumaktan daha çok şey anlatıyor: onlar dosya değil, bir ayarın sonucu.
İşin bittiğinde o görünürlük onayını geri koy. Kök dizinde sürekli duran, adı .sys ile biten yarı saydam üç simge, yanlış tıklama ihtimalini hiç gerekmeyecek şekilde artırıyor.
Sayfa dosyası: kapatılacak değil, sınırı anlaşılacak şey
Sanal bellek dediğimiz şeyin diskteki karşılığı bu dosya. RAM dolduğunda Windows buraya taşma yapar; sistem tarafından yönetildiğinde boyutu iş yüküne ve kurulu RAM'e göre kendiliğinden ayarlanır. Bu yüzden bugün 3 GB görüp yarın 8 GB görebilirsin. Bu bir arıza belirtisi değil, tam olarak olması gereken şey. Yanındaki swapfile.sys ise küçük kalır; uygulama türlerinden bazıları için ayrılmış ince bir alandır, onu hesaba katmana bile gerek yok.
Ayarın yeri: Başlat'a "Gelişmiş sistem ayarlarını görüntüle" yaz, açılan pencerede Gelişmiş sekmesi > Performans > Ayarlar > Gelişmiş sekmesi > Sanal bellek > Değiştir.
Buradaki kutuya girip sayfa dosyasını tamamen kapatmak teknik olarak mümkün ve neredeyse her zaman kötü fikir. Bazı oyunlar ve mühendislik programları sanal belleği doğrudan ister; kapatırsan mavi ekran sonrası bellek dökümü yazılamaz, yani cihazın neden çöktüğünü bir daha öğrenemezsin; çok sekmeli tarayıcıyla büyük bir dosyayı aynı anda açtığında "yeterli bellek yok" mesajıyla karşılaşırsın. Kazanç birkaç GB, kayıp ise haftalar sonra anlaşılan kararsızlık.
Yer sıkıntın gerçekten kritikse yapılacak şey kapatmak değil, sınırı elle vermek: "Tüm sürücülerde disk belleği dosyası boyutunu otomatik yönet" onayını kaldırıp SSD için başlangıç ve en büyük boyutu aynı değere ayarla. Böylece dosya sürekli büyüyüp küçülmez. Ama şunu bil: küçük sabit bir değer verirsen döküm yazılamaz ve tam yükte uygulamalar kapanabilir. Geri dönüş yolu aynı ekranda duruyor; o otomatik yönet onayını geri koyduğunda Windows ilk yeniden başlatmada her şeyi eski hâline getirir.
Hazırda bekletme dosyası ve hızlı başlatma: aynı kutuda iki ayrı karar
hiberfil.sys, RAM'deki oturumu diske yazıp gücü kesmeye yarayan alandır. Boyutu kurulu RAM ile orantılıdır: 8 GB'lık bir makinede birkaç GB, 16 GB'lıkta neredeyse iki katı. Aynı dosya Hızlı Başlatma tarafından da kullanılır. Windows'ta "Kapat" dediğinde oturumun bir kısmının diske yazılmasının sebebi bu; o yüzden bir sonraki açılış saniyeler içinde bitiyor.
Ayarın yeri: Denetim Masası > Donanım ve Ses > Güç Seçenekleri > "Güç düğmelerinin yapacaklarını seçin" > "Şu anda kullanılamayan ayarları değiştir" bağlantısı. Aşağıda iki kutu açılır: "Hızlı başlatmayı aç (önerilen)" ve "Hazırda bekletme".
Buradaki ayrımı kaçırma, çünkü en sık yapılan hata tam burada: yalnızca "Hızlı başlatmayı aç" kutusunu kaldırırsan hazırda bekletme hâlâ açık olduğu için dosya yerinde kalır. Yer açmak istiyorsan Hazırda bekletme kutusunu kaldırman gerekir; değişiklikleri kaydettiğinde Windows hiberfil.sys'i kendisi siler. Senin dosyaya hiç dokunmana gerek yok, ki zaten dokunamazsın.
Peki ne kaybediyorsun? Açılış birkaç saniye uzuyor ve cihazı kapatmadan uzun süre bekletme alışkanlığın varsa onu kaybediyorsun. Karşılığında iki şey kazanıyorsun: RAM'le orantılı ciddi bir blok ve "kapatma"nın gerçekten kapatma olması. Sürücü güncellemesinden sonra "yeniden başlattım ama hâlâ eski sürüm görünüyor" durumları, hızlı başlatma açıkken sık görülür; kapattığında bu tür tuhaflıkların çoğu kendiliğinden kaybolur. Geri dönmek istersen aynı kutuyu geri işaretle, dosya kendini yeniden oluşturur.
Sistem Koruması: geri yükleme noktalarının alanı senin elinde
Geri yükleme noktaları, gölge kopya denen ayrı bir alanda saklanır ve o alanın üst sınırını kullanıcı belirler. Yeri: Denetim Masası > Sistem > Gelişmiş sistem ayarları > Sistem Koruması sekmesi. Korunan sürücüyü seçip Yapılandır dediğinde karşına iki şey çıkar: korumayı açıp kapatma düğmesi ve "En fazla kullanım" kaydırıcısı.
Kaydırıcıyı düşürmek eskiden kalan noktaları siler; kişisel dosyalarına, belgelerine, fotoğraflarına hiçbir şey olmaz. "Sil" düğmesi ise o sürücüdeki tüm geri yükleme noktalarını kaldırır. Bunu yaptığın gün temiz görünür, ama ilk sürücü güncellemesinden sonra bir şey bozulduğunda dönecek bir nokta bulamazsın. O yüzden benim tercihim korumayı tamamen kapatmak değil, kaydırıcıyı birkaç puana çekmek: sürücüde onlarca GB değil, birkaç yüz MB ile birkaç GB arası bir blok kalır ve en azından son birkaç noktayı elinde tutarsın.
Dikkat edilecek bir ayrıntı daha var: Disk Temizleme'yi açıp "Diğer seçenekler" sekmesinde "Sistem geri yükleme ve gölge kopyalar" altındaki Temizle düğmesine basmak, en sonuncu hariç bütün noktaları siler. Tek seferlik ve hızlı bir kazanç istiyorsan işe yarar; ama alanı kalıcı olarak küçültmek istiyorsan doğru yer Sistem Koruması ekranındaki kaydırıcıdır. İkisini aynı gün yapma, hangi değişikliğin ne getirdiğini takip edemezsin.
Hangi karar neyi geri verir, dönüş yolu nerede
Ölçtükten sonra elinde üç ayrı karar var ve üçü aynı ağırlıkta değil.
Sayfa dosyası: dokunma, sistem yönetsin. Kazancı neredeyse yok, kaybı haftalar sonra ortaya çıkan kararsızlık.
Hazırda bekletme dosyası: cihazı hiç uyutmuyorsan ve hızlı başlatmayı da kullanmıyorsan kapat. Kazanç RAM ile orantılı, gerçek bir blok. Karşılığında açılış saniyeleri ve hazırda bekletme alışkanlığı gidiyor. Geri alma: Güç Seçenekleri'ndeki aynı kutu.
Geri yükleme noktaları: yüzdeyi indir, korumayı kapatma. Kazanç ayırdığın yüzdeye bağlı, kayıp eski noktalara dönme imkânı. Geri alma: kaydırıcıyı eski yerine çekmek.
Bu üçünü gördükten sonra "Geçici dosyalar" ekranında 600 MB için uğraşmak biraz tuhaf gelmeye başlıyor. İnsanların çoğu orada saatler harcayıp asıl bloğun yanı başında hiç değişmeden durduğunu fark etmiyor. Sen artık o sayıyı nereden okuyacağını ve her satırın hangi ayara bağlı olduğunu biliyorsun. Değişiklikleri tek tek yap, her birinden sonra Depolama sayfasına dönüp sayıya bak. Böyle yaptığında cihazında ne yaptığını bilerek ilerliyorsun ve istediğin an aynı ekrandan geri dönebiliyorsun.
