Windows'ta Sistem Geri Yükleme belgelerini kurtarmaz, sıfırlama öncesi neyi yedeklemelisin?

Sistem Geri Yükleme belgelerini kurtarmaz, çünkü geri yükleme noktası yalnızca sistem dosyalarını, yüklü sürücüleri ve kayıt defteri ayarlarını paketler; Belgeler, Masaüstü, Resimler ve İndirilenler o paketin içinde hiç yoktur. Sıfırlama öncesinde yapman gereken şey kişisel klasörlerini harici bir diske elle kopyalamak, tarayıcı yer imlerini tek bir dosya olarak dışa aktarmak ve lisans notlarını aynı yere atmak; sonra sıfırlama ekranındaki "Dosyalarımı sakla" seçeneğine bir yedek gibi değil, yalnızca bir kolaylık gibi bakmaktır.

Şimdi ekrana dön. Fare sende, ben yanında oturuyorum. Ayarlar > Güncelleştirme ve Güvenlik > Kurtarma yolunu izle, "Bu bilgisayarı sıfırla" başlığının altındaki Başlayın düğmesine gel. Basma. Dur orada. O düğmeye bastığında karşına iki seçenek çıkacak: "Dosyalarımı sakla" ve "Her şeyi kaldır". Kulağa aynı cümlenin iki hâli gibi geliyor, değil mi? Bana da öyle gelmişti.

Bir keresinde açılışta kendi kendine onarım ekranında dönen bir dizüstüyle uğraştım. İlk işim Sistem Geri Yükleme oldu. Üç hafta öncesine ait bir nokta vardı, seçtim, sihirbazın "Etkilenen programları ve sürücüleri tara" adımına geldim. Ekrana gelen liste şuydu: iki sürücü, üç güncelleme, birkaç uygulama. Bir tane fotoğraf yok. Bir tane metin dosyası yok. Cevap zaten listede yazıyordu; ben o gün öğrendim ki geri yükleme noktası bir zaman makinesi değil, bir ayar makinesi.

Geri yükleme noktası bir ayar makinesi, zaman makinesi değil

Olaya Windows'un tarafından bak. Sistem Koruması bir nokta oluştururken diskte ne kadar yer ayırdığına bir bak: Denetim Masası > Sistem ve Güvenlik > Sistem > Gelişmiş sistem ayarları > Sistem Koruması > Yapılandır. Oradaki çubuk çoğu makinede yüzde bir ile üç arasında durur. Bu kadar yer, binlerce küçük ayar dosyası ve kayıt defteri anahtarı için fazlasıyla yeter. Bir fotoğraf arşivi için ise hiç yetmez. Windows sana dolaylı yoldan ne yaptığını söylüyor aslında; sen sadece çubuğa bakmıyorsun.

Bir geri yükleme noktası geri alındığında sürücüler eski hâline döner, kayıt defteri geri sarılır, bazı programlar kaldırılır veya geri gelir. Senin belgen ise hiç yerinden kımıldamaz. Zaten kımıldaması da iyi bir şey, çünkü geri yükleme senin dosyalarına dokunmaz; dokunmadığı için de onları kurtarmaz. Bu iki cümle birbirinin tersi değil, aynı özelliğin iki yüzü. Birçok kişi "dosyalarıma dokunmadı" cümlesini "dosyalarımı korudu" diye okuyor. Hata tam olarak burada başlıyor.

"Dosyalarımı sakla" cümlesi bir yedek vaadi değil

Sıfırlama ekranındaki o seçeneğin adı sana bir söz veriyor gibi görünüyor. Vermiyor. O seçenek, sıfırlama sırasında kullanıcı profil klasörlerini silmemeyi tercih ediyor; hepsi bu. Yani bir kopya almıyor, var olanı yerinde bırakıyor.

Bunun pratikte ne demek olduğunu şöyle düşün: Bir şeyi "yerinde bırakmak" ile "o şeyin ikinci bir kopyasına sahip olmak" aynı şey değil. Diskte bir sorun varsa, profil klasörü bir şekilde bozulduysa ya da sıfırlama yarıda kalırsa, yerinde bırakılan şey de o yerle birlikte gider. Ayrıca o seçenek yalnızca profil klasörlerini kapsar. Kök dizinde kendi açtığın bir klasör varsa, ikinci diskte tuttuğun bir arşiv varsa, program klasörlerinin altına attığın dosyalar varsa, o cümle onlar hakkında hiçbir şey söylemiyor.

Bir de şu var: "Dosyalarımı sakla" dediğinde uygulamalar ve ayarlar gider. Yani o ekran sana bir yedek geri vermiyor, sadece bir kısmını bırakıyor. Geri dönüş yolunun tek dayanağı, sıfırlamadan önce kendi elinle çektiğin kopya.

Dosya Geçmişi de her şeyi geri getirmiyor

Dosya Geçmişi iyi bir araçtır, ama adı "Dosya Geçmişi" olduğu için insan onu her şeyi kapsıyor sanıyor. Denetim Masası > Sistem ve Güvenlik > Dosya Geçmişi yolundan açtığında görürsün: harici bir sürücü seçersin, "Şimdi çalıştır" dersin, sonra saat başı kendi kendine çalışır. Belgeler, Masaüstü, Resimler, Videolar, Müzik gibi kitaplık klasörlerini kopyalar.

Kopyalamadığı şeyler listede görünmediği için göze batmaz. AppData klasörü varsayılan olarak kapsam dışıdır. Bu ne demek? Tarayıcının yer imleri, kayıtlı oturumları, bazı programların ayar dosyaları çoğunlukla tam orada durur. Yani Dosya Geçmişi'ni çalıştırıp rahatlamak, sıfırlama sonrası yer imlerini sıfırdan kurmak zorunda kalmakla sonuçlanabilir.

Bunun pratik çözümü ağır değil. Tarayıcıda yer imi yöneticisini aç, "Dışa aktar" de, tek bir HTML dosyası al ve onu harici diske at. Sıfırlama sonrası aynı yerden "İçe aktar" dersin. Dosya Geçmişi'ni de ayrıca çalıştırmakta fayda var; ikisi birbirinin yerine geçmiyor, biri diğerinin boşluğunu kapatıyor.

OneDrive'ı yedek sanmak

Windows 10 ve 11'de "Windows yedekleme" veya OneDrive'ın "Klasörlerimi yedekle" özelliği, Belgeler ve Masaüstü gibi klasörleri buluta bağlar. Bu gerçekten işe yarar bir şey, ama yerel bir yedek değil. Bağlı klasörlerdeki dosya artık bulutta durur; yerel kopya "isteğe bağlı" işaretliyse çevrimdışıyken elinde olmaz. Ayrıca senkronizasyon iki yönlü çalışır; yanlışlıkla silinen bir şey bulutta da silinir.

Bunu bir arkadaşına anlatır gibi düşün: Bulut, bilgisayarın bozulduğunda işine yarar. Ama bilgisayarın bozulmadan önce, elinde fiziksel bir kopya olması bambaşka bir rahatlık. Sıfırlama öncesinde ikisini birlikte istersin.

Masaya koyduğum liste

Sıfırlamaya karar verdiğimde masaya bir kâğıt koyarım ve tek tek işaretlerim. Sıra önemli değil, tamamlanması önemli.

• Belgeler, Masaüstü, İndirilenler, Resimler, Videolar ve Müzik klasörlerinin tamamı. Tek tek sürüklemek yerine klasörü olduğu gibi harici diske kopyalarım.
• Profil klasörünün dışında kalan ne varsa. Kök dizinde kendi açtığım bir klasör, ikinci bir diskte tuttuğum arşiv, program klasörlerinin altına attığım özel dosyalar. Bunlar "Dosyalarımı sakla" seçeneğinin kapsamı dışında kalır.
• Tarayıcı yer imleri, tek bir HTML dosyası olarak dışa aktarılmış hâlde.
• E-posta istemcisi kullanıyorsam yerel arşiv dosyası.
• Oyun kayıtları. Bir kısmı Belgeler altında kendi klasörünü açar, onları da yanına alırım.
• Lisans notları. Buradaki not hesap şifresi değil: satın aldığım programların ürün anahtarları, satın alma e-postalarının ekran görüntüleri, kurulum dosyalarının kendisi. Sıfırlama sonrası programları yeniden kuracağım ve bu kâğıt olmadan bazılarını yeniden satın almak zorunda kalabilirim.
• Kurulu programların listesi. Ayarlar > Uygulamalar ekranının fotoğrafını çekerim. Sıfırlama sonrası neyi yeniden kuracağımı hatırlamak, tahmin etmekten çok daha hızlı.
• Disk şifrelemesi açıksa, kurtarma anahtarının nerede durduğunu şimdi kontrol ederim. Sıfırlama sonrası ilk açılışta senden istenebilir ve o an elinin altında olması gerekir.

Bir şeyi özellikle söyleyeyim: Dosya Geçmişi uygulama geri getirmez. Sıfırlama sonrası programların hiçbiri kendiliğinden geri gelmez; kurulum dosyaları veya mağaza üzerinden tek tek kurulur. Yedeğin bu konuda sana hiçbir şey borçlu değil.

Son iki dakika: kabloyu çıkar

Listeyi tamamladıktan sonra sıfırlama ekranına dönmeden önce harici diski fiziksel olarak çıkarırım. Bu bir titizlik gösterisi değil, somut bir koruma. Sıfırlama akışında "Sürücüleri temizle" seçeneği var ve bu seçenek diski geri döndürülemez biçimde boşaltır. Hangi sürücülerin etkileneceğini gösteren ekran her sürümde aynı netlikte değil. Ben bu belirsizliği tartışmak yerine kabloyu çıkarıyorum; bir dakikalık iş, geri dönüşü olmayan bir hatayı tamamen ortadan kaldırıyor.

Son olarak şunu kabul ederek başla: sıfırlamanın geri alınması yok. Geri Yükleme ile geri dönülür, sıfırlama ile dönülmez. Elindeki tek dönüş yolu, sıfırlamadan önce harici diske attığın o kopya. Bu yüzden sıfırlama ekranındaki hiçbir cümleye yedek gözüyle bakmıyorum. O ekran bir temizlik aracı; yedeği ben, kendi elimle, başka bir diske koyuyorum.