Fabrika ayarları yavaşlığı çözmediyse sorun yazılımda değil mi?

Fabrika ayarlarına dönmek yazılım kaynaklı yavaşlığı gerçekten temizler; ama sıfırlama sonrası cihaz bomboşken de aynı takılma, aynı ısınma ve aynı hata sürüyorsa sorun yazılımda değil, donanımda ya da ürün yazılımında (firmware) aranır. Bu ayrımı tahminle değil, cihazın kendi içindeki araçlarla yapabilirsin: Windows'ta disk sağlığı verisi ve sistem günlükleri, Android'de pil kullanım ekranı, sana sıfırlamayı üçüncü kez denemek yerine hangi kapıyı çalacağını söyler.

Şu an elinde dün akşam sıfırladığın telefonu ya da dizüstünü tutuyorsun. Kurulum ekranını geçtin, hiçbir şey yüklemedin, üstelik ilk açılışta her şey akıcıydı. Sonra ana ekranda parmağını kaydırdın ve o yarım saniyelik duraklama geri geldi. Aynı yer, aynı duraklama, aynı sıcaklık.

Ben bu sahneye üç kez düştüm. İlkinde "tam olmamış" dedim, ikincisinde "hesabı geri yüklerken bir şey bulaştı" dedim, üçüncüsünde artık kendime yalan söylemeyi bıraktım. Sıfırlama bir varsayımı test ediyor: yavaşlığı biriken dosyalar, bozuk bir ayar ya da arkada kalan bir uygulama yapıyor. Cihaz sıfırlama sonrası uçuyorsa varsayım doğru. Uçmuyorsa aynı varsayımı bir kez daha test etmenin hiçbir anlamı yok; sadece bir akşamını daha harcıyorsun.

Sıfırlama hangi üç katmandan yalnızca birini siliyor

Cihazda aslında üç ayrı katman var ve fabrika ayarları bunlardan sadece birine dokunuyor.

Kullanıcı katmanı: senin yüklediğin uygulamalar, ayarlar, önbellek, hesaplar, arka planda kalan servisler. Sıfırlama burayı siliyor.

Üretici ve operatör katmanı: cihazla birlikte gelen sistem uygulamaları, arayüz eklentileri, operatör yapılandırması, Windows tarafında üreticinin sürücüleri ve başlangıç servisleri. Sıfırlama buraya dokunmuyor.

Donanım ve ürün yazılımı katmanı: batarya, depolama çipi, güç yönetimi, ısı yönetimi, firmware. Sıfırlamanın buraya erişimi hiç yok.

Yani "sıfırladım, hiç uygulama yok" cümlesi tam olarak doğru değil. Telefonda üreticinin ve operatörün koyduğu her şey hâlâ orada duruyor; dizüstünde de aynı şekilde. Yazılım mı donanım mı diye iki kutuya ayırmak bu yüzden eksik kalıyor. Ortada test edilmemiş bir kutu daha var.

Bir de dürüst olmak gereken bir taraf var: sıfırlama sonrası ilk gün normal değil. Kurulum, hesap senkronizasyonu, fotoğrafların yeniden indekslenmesi, bekleyen güncellemeler... İlk 24 saatte gördüğün yavaşlık hiçbir şey söylemez. Karar için ikinci ya da üçüncü günü, tercihen birkaç tam şarj döngüsünü beklemek gerekiyor.

Sıfırlamadan sonra hâlâ orada olan belirtiler

Depolama tarafı

Windows'ta yönetici olarak açılmış komut satırında chkdsk C: /scan yazdığında çevrimiçi bir tarama başlar, bilgisayarı kilitlemez, birkaç dakikada biter. Sonuç satırında "bozuk küme", "okunamayan sektör" gibi ifadeler görürsen not al. /f /r ile yapılan tam tarama yeniden başlatma ister ve saatler sürer; üstelik zaten zorlanan bir sürücüyü saatlerce sıkıştırmak işi hızlandırabilir, o yüzden önce hafif olanı çalıştırmak daha akıllıca.

PowerShell'de Get-PhysicalDisk | Format-Table FriendlyName, HealthStatus, OperationalStatus satırı sana diskin genel sağlık durumunu verir. "Healthy" dışında bir şey görüyorsan bu güçlü bir işarettir. Ama tersi geçerli değil: "Healthy" yazması diskin temiz olduğunu kanıtlamaz, bu araç kaba bir özet veriyor.

Olay Görüntüleyicisi'nde Windows Günlükleri altındaki Sistem kaydına bak. Kaynak sütununda "disk" yazan, olay kimliği 7, 11, 51, 153 gibi görünen satırlar okuma/yazma tarafındaki sıkıntılara işaret eder. Tek bir kayıt bir şey ifade etmez; aynı gün içinde tekrar edenler ifade eder.

Android tarafında belirti daha kaba ama daha net: kamera fotoğrafı "kaydedilemedi" diyor, galeride dosya kayboluyor, büyük bir dosyayı kopyalarken hata çıkıyor. Bunlar sıfırlama sonrasında da dönüyorsa yazılım tarafı büyük ölçüde elenmiş oluyor.

Isı ve şarj tarafı

Boştayken ısınma en çok gözden kaçan işaret. Telefonu masaya bırakıyorsun, ekran kapalı, üzerinde hiçbir şey çalışmıyor, yine de ılık. Android'de Ayarlar altındaki Pil bölümünde Pil kullanımı ekranını aç ve grafiğe bak: tüketimin çoğu tek bir uygulamada mı toplanmış, yoksa "Android Sistemi", "Mobil ağ bekleme" gibi başlıklara mı dağılmış? İkincisiyse konuşulacak şey zayıf sinyal, baz istasyonu mesafesi ya da radyo tarafıdır. Sıfırlama sonrası bu ekran neredeyse boş görünür ama şarj yine hızlı düşer; tüketen şeyin senin kurduğun bir uygulama olmadığı o an ortaya çıkar.

Pil sağlığı her cihazda aynı yerde değil; bazı üreticiler Ayarlar içinde yüzde olarak gösteriyor, göstermeyen cihazda davranışa bakmak gerekiyor. %20'de ani kapanma, soğukta kendiliğinden kapanma, şarjın dakikalar içinde erimesi yaşlanmayı anlatır.

Şişmiş batarya ayrı bir başlık. Arka kapağın kenarı kalkmış, ekran çerçeveden ayrılmaya başlamış ya da dokunmatik kendi kendine dokunuyorsa, bu senin açıp kurcalayacağın bir şey değil. Sıfırlama bunu hiçbir sürümde çözmüyor.

Çökme ve kendiliğinden yeniden başlatma

Sıfırlama sonrası, ortada hiç uygulama yokken cihazın kendini yeniden başlatması çok net bir işaret. Windows'ta Olay Görüntüleyicisi'nde Kernel-Power 41 kaydı çıkar: beklenmedik kapanma demektir, sebebini yazmaz. Sebep yazmadığı için onu kanıt değil, "burada bir şey var" işareti olarak okumak lazım.

Belirli bir işlemde donma tekrar ediyorsa tetikleyici o bileşendir: kamera açarken, şarja takarken, harita başlatırken. Aynı anda aynı yerde donuyorsa, tesadüf ihtimali hızla düşer.

Sıfırlama ile servis arasında kalan iki adım

Birincisi güvenli mod. Android'de güvenli mod, Windows'ta msconfig üzerinden temiz önyükleme. Sıfırlama üretici ve operatör katmanını silmediği için bu adım hâlâ anlamlı: güvenli modda yavaşlık kayboluyorsa geriye o katman kalır, kaybolmuyorsa donanım tarafı biraz daha güçlenir.

İkincisi sürüm bilgisi. Yavaşlık belirli bir güncellemeden sonra başladıysa ve sıfırlama sonrası da sürüyorsa, bu bir donanım arızası olmayabilir ama senin tarafında çözülecek bir şey de değildir. Cihazın kendi yazılım sürümü ekranından sürüm numarasını not etmek, bu ihtimali sonradan konuşabilmenin tek yolu.

Servise gitmeden önce elinde ne olmalı

Buradaki işin teşhis koymak değil, daraltmak ve kayda geçirmek. Sıfırlamayı dördüncü kez denemek sana hiçbir şey öğretmiyor; bir defter açmak öğretiyor.

• Ne zaman oluyor: şarja takılıyken mi, cihaz ısındığında mı, tamamen rastgele mi
• Ne kadar sürüyor: yarım saniyelik takılma mı, beş saniyelik donma mı
• Hangi işlemde: kamera, harita, dosya kopyalama, oyun açılışı
• Aynı gün kaç kez tekrar etti
• Sıfırlamadan bu yana kaç gün geçti
• Ekranda çıkan hata mesajının metni ve mümkünse ekran görüntüsü

Servis tarafı da tahminle başlıyor. Elinde bu liste varsa "sıfırladım yine yavaş" cümlesinin yerini "sıfırlamanın üçüncü gününde boştayken ısınıyor ve pili günde iki kez bitiyor" cümlesi alıyor. Bu ikisi aynı kapıyı çalmıyor.

Yerleşik araçların sınırı

Ne chkdsk, ne disk sağlığı verisi, ne pil kullanım ekranı fiziksel bir arızayı onarmıyor. Hepsi yalnızca sorunun hangi tarafta olduğunu daraltıyor. Bu araçların hiçbiri ölmüş bir sürücüden veri kurtarmıyor, bozuk bir bellek yongasını devre dışı bırakmıyor, yaşlanmış bir bataryayı gençleştirmiyor.

Sıfırlama da silinen veriyi geri getirmiyor. Sıfırlamadan önce yedek almadıysan geri dönüş yolu yok. Fiziksel olarak zayıflamış bir depolama biriminde ısrar etmek, elinde kalan veriyi de riske atıyor; bu yüzden sıfırlama denemelerine devam etmek yerine önce kopyalanabilen her şeyi başka bir yere kopyalamak gerekiyor.

Fabrika ayarları bedava bir teşhis adımı, ama tek adımı üst üste tekrarlamak teşhis değil. Sıfırlama sonrası belirti aynıysa elindeki bilgi artık yeterli: yazılım tarafı elendi, sıra donanım tarafında. Sıfırlama işe yaradıysa da cevap aynı netlikte: sorun gerçekten yazılımdaydı, bir daha olmaması için tek yapman gereken aynı yığını yeniden biriktirmemek.