Yavaş bilgisayarda teknisyenlerin ilk baktığı ölçüm hangisi?

Teknisyenlerin yavaş bir bilgisayarda ilk baktığı ölçüm, makine boştayken hangi kaynağın tavanında durduğudur: Görev Yöneticisi'nin Performans sekmesi açılır ve hiçbir program çalışmıyorken disk, bellek, işlemci yüzdelerinin nerede kaldığına bakılır. Aranan şey yüksek bir sayı değil, yüküyle uyuşmayan bir sayıdır — ortada onu açıklayacak bir süreç yokken %100'de çakılı duran bir disk gibi. Bu okuma tek başına hüküm vermez; aynı koşulda birkaç kez tekrarlanır ve ancak tekrarlandığında bir şey söyler.

Masanın başında oturuyoruz. Kasa masanın altında, fanı iki dakikada bir yükselip alçalıyor. Ekranda imleç takılıyor, sonra yerine oturuyor. Sahibi bilgisayarı temizlediğini söylüyor: disk temizliği yapmış, birkaç program kaldırmış, başlangıç listesini kısaltmış. Buna rağmen masaüstüne sağ tıkladığında menü iki saniye sonra açılıyor.

Ctrl+Shift+Esc. Görev Yöneticisi geliyor. Sen de yanımdasın, ekranı birlikte izliyoruz.

İşlemler sekmesindeyim. Disk sütununun başlığına tıklıyorum, liste kendini yeniden diziyor. En üstte %99 ile "System" duruyor. Altında onu %0,3 ile bir antivirüs süreci izliyor. Başlığa bir kez daha tıklıyorum, sıralama ters dönüyor, tablo aynı kalıyor. Bilgisayarda açık tek şey Görev Yöneticisi'nin kendisi.

Şimdi Performans sekmesine geçiyorum. Soldan Diski seçiyorum. Grafiğin üstünde "Etkinlik süresi %100" yazıyor. Gözüm hemen altındaki iki satıra kayıyor: okuma 0,1 MB/sn, yazma 0,0 MB/sn. Orada duruyorum.

Bu ayrımı bilmek, bu işin yarısı. Etkinlik süresi diskin ne kadar meşgul olduğunu söyler, ne kadar veri taşıdığını değil. %100 etkinlik, sıfıra yakın veri akışıyla birlikte görünüyorsa ortada taşınan bir dosya yok; bekleyen bir talep var ve disk onu geciktiriyor. Bu tabloyu boşta duran bir makinede görmek, artık programların değil, o talebi karşılayan parçanın konuştuğu anlamına gelir.

Aynı ölçümü üç kez yapmadan konuşmuyorum

Yukarıdaki tabloyu bir kez görmek hiçbir şey kanıtlamaz. Az önce bitmiş bir Windows güncellemesi, imza indirmesi ya da dizin oluşturma işlemi aynı görüntüyü verir. Tek bir gözlem, en sık yapılan hata.

Yaptığım şey şu: makineyi yeniden başlatıyorum, hiçbir program açmıyorum, on dakika bekliyorum ve aynı okumayı yapıyorum. Sonra bir kez daha. On beş dakikalık beklemenin sebebi basit — açılıştan sonraki ilk dakikalar Windows'un kendi işleriyle geçer, o aralıkta alınan ölçüm yanıltıcıdır. Üç oturumun üçünde de boşta aynı kaynak tavandaysa, artık arka plan işinden değil, o kaynağın kendisinden söz ediyoruz demektir.

Kaynak İzleyicisi burada işi netleştirir. Performans sekmesinin altındaki bağlantıdan açılır, ayrı bir program kurmak gerekmez. Disk sekmesinde yanıt süresi sütununa bakıyorum: bin milisaniyeyi aşan kuyruklar, gecikmenin dosya bazında değil donanım yolunda biriktiğini gösterir. Okuma yazma toplamı yerlerde sürünürken yanıt süresi tırmanıyorsa, cevap zaten yazılmış oluyor.

Bellek tarafında da benzer bir tuhaflık ararım. Kullanılabilir bellek daralırken işlem listesinde bunu açıklayacak kimse yoksa, ya da bellek yüzdesi bir program kapanmadan inip çıkmıyorsa, sayfa dosyasına giden trafik artar ve disk grafiği bunu yansıtır. İki kaynak birbirini besliyorsa ölçümü tek kaynağa indirmem, ikisini birlikte okurum.

İşletim sistemi kapalıyken çalışan tek kontrol

Görev Yöneticisi'nin söyleyemediği şey şudur: bu gecikme Windows'un içinden mi geliyor, yoksa Windows'un altındaki bellekten mi? Bunun yerleşik cevabı Windows Bellek Tanılama'dır. Başlat'a "Windows Bellek Tanılama" yazıyorum, açılan pencerede "Şimdi yeniden başlat ve sorunları denetle" seçeneğini seçiyorum. Komut satırını sevenler için karşılığı mdsched.exe.

Makine kapanıyor. Mavi bir ekran geliyor, yüzdeler ilerliyor, bu birkaç dakika sürebiliyor. Bu testin değeri, işletim sistemi yüklenmeden çalışmasında: Windows'un kendi üstüne bindirdiği yük devre dışıyken bellek hücreleri tek tek sınanıyor. Yani ölçümün kaynağı, şüphelendiğimiz katmanın altında.

Sonuç, oturum açıldığında bildirim olarak gelir. Bildirimi kaçırırsan yol şu: Olay Görüntüleyicisi, Windows Günlükleri, Sistem. Kaynak sütununda MemoryDiagnostics-Results satırını ara; çoğu kurulumda 1201 ve 1101 kimlikleriyle görünür, biri testin temiz geçtiğini, diğeri hata bulunduğunu söyler. Bildirimi görmek için ekrana bakmak zorunda değilsin, kayıt orada durur.

Bu testin söyleyemediği şey

Temiz sonuç, "bellek kesin sağlam" demek değildir. Test sınırlı bir süre çalışır, her hücreye aynı yükü bindirmez, kimi arızalar yalnızca ısı ve uzun süreli kullanımda ortaya çıkar. Bunu bir güvenlik belgesi gibi değil, bir dışlama adımı gibi okumak gerekir. Ama hata bulduğunda iş değişir: o noktada elimde bir yorum değil, tekrarlanabilir bir ölçüm olur ve aşağıdaki eşiği geçmiş olurum.

Aynı noktada donma, yüksüz yeniden başlatma

Ölçümün yanında bir de davranış var, onu da aynı ciddiyetle not ederim. Makine her açılışta aynı yerde takılıyorsa, aynı program açılırken ekran donuyorsa, ya da hiçbir yük yokken kendiliğinden yeniden başlıyorsa, elimdeki şey artık bir yavaşlık değil bir semptomdur. Bu üç davranışın ortak yanı, temizlik adımlarının hiçbirine cevap vermemeleri. Disk temizliği, başlangıç listesi, gereksiz program kaldırma — hepsi yazılım katmanında çalışır; aynı noktada tekrarlayan bir donma ise o katmanın altından gelir.

Bir de şu var: bu belirtiler bir arada göründüğünde sorunun kaynağı tek olmayabilir. Donmayı tetikleyen şey bellek olabilir, gecikmeyi büyüten şey ise zaten dar olan disk yolu. İki ayrı ölçüm iki ayrı şey söylüyorsa, ikisini de not ederim; birini diğerinin yerine koymam.

Temizliğin bittiği yer

Buraya kadar geldiysem artık temizlik yapmayı bırakırım. Bunu bir başarısızlık olarak değil, bir sınırın görülmesi olarak söylüyorum.

Donanım yaşı gerçek bir etkendir ve soyut bir laf değildir. Mekanik bir disk, rastgele erişimde katı hal bir diskin yanına yaklaşamaz; o fark, Windows'un açılışta okuduğu binlerce küçük dosyada günlük bir gecikmeye dönüşür. Sınırlı bellek de bir tavandır: aynı anda açık tutulan program sayısı arttığında sistem yazmaya başlar, yazma diske gider, disk zaten dar. Bu tavanı hiçbir ayar yükseltmez. Sistem ne kadar temiz olursa olsun, temizlik yalnızca boşa harcanan yükü kaldırır; kaldırdıktan sonra kalan süre donanımın kendi hızıdır.

Bu cümleyi kurduğumda insanların yüzünde gördüğüm şey hayal kırıklığı oluyor. Ben de aynı şeyi hissettim, ilk kez bir makinenin temiz kurulumdan sonra da aynı yerlerde takıldığını gördüğümde.

Sonra dürüst seçenekler

Donanım seviyesinde bir sonuca vardığımda elimde kalan seçenek sayısı gerçekten az, ve bunu az göstererek kimseye iyilik yapmış olmam.

Birincisi, makineyi sınırları içinde kullanmaya devam etmek. Bu, "idare et" demek değil; neyin ne kadar sürdüğünü bilerek kullanmak demek. Aynı anda tek ağır iş açmak, açılışta ilk dakikaları beklemek, sık kullanılan birkaç programı açılış listesinin dışında tutmak. Bunların hepsi hâlâ yazılım tarafında ve hâlâ geri dönüşü olan adımlar. Bir makineyi bu şekilde yıllarca kullanan insanlar var; kilit nokta, bekleyeceğini önceden bilmek.

İkincisi, veriyi çalışan bir cihaza kopyalamak ve bu makineye harcanan zamanı kesmek. Bu bir tamir önerisi değil, bir zaman hesabı. Aynı belirtileri veren bir makineyi haftalarca ayar denemesiyle oyalamak, o makinenin taşıdığı işi de geciktirir.

Veriyi önce dışarı çıkar

Bunu en sona bırakmam, çünkü sırası en başta. Hangi sonuca varırsam varayım, o makinedeki veriyi önce başka bir yere kopyalarım: harici bir diske, çalışan bir başka bilgisayarın boş alanına, ne varsa. Sebebi korkutmak değil, sıralama. Bu noktadan sonra yapılan işlemler, bir ayarı eski hâline döndürmek gibi geri alınamaz; bellek testi makineyi yeniden başlatır, donma yaşayan bir diskte açık dosyalar yarım kalabilir. Veri tek bir yerdeyken bu adımları atmak, gereksiz bir risk almak olur.

Kopyaladıktan sonra rahatça ölçmeye devam ederim. Kopyanın varlığı, sonucun ne olacağını bilmediğim bir süreçte elimi serbest bırakan tek şey.

Sonunda masadaki o kişiye söylediğim cümle hep aynı oluyor: bu makineyi daha hızlı yapacak bir ayar kalmadı, ama ne kadar hızlı olduğunu artık biliyorsun. Temizliği bırakma kararı, genellikle bir kaybı kabul etmek gibi geliyor. Ben artık öyle görmüyorum — ölçüm, neyi düzeltemeyeceğini söylediği anda işe yaramaya başlar.