Disk dolarsa temizliğe başlamadan önce Ayarlar > Depolama ekranındaki kategorilere bakın

Disk dolarsa temizliğe başlamadan önce Ayarlar > Sistem > Depolama ekranı açılıp kategorilerin dağılımına bakılır; çünkü hangi temizliğin işe yarayacağını söyleyen şey tek tek dosyalar değil, o kategorilerin birbirine göre duruşudur. Silinecek şeyin güncelleme artığı mı, yoksa bir senkron klasörü ya da biriken kurulum dosyaları mı olduğu bu ekranda, daha hiçbir şeye dokunmadan görünür. Temizliğin gerçekten yer açıp açmadığı ise ancak öncesinde ve sonrasında okunan boş alan sayısıyla anlaşılır; hem bu ekrandaki kategori boyutları hem de temizlik araçlarının gösterdiği tahminler yuvarlanmış değerlerdir.

Ben o ekranı genelde akşam açıyorum. Dizüstünün altı ısınmış, fan sesi yükselmiş, C: sürücüsünün altında kalan boş alan on bir, on iki gigabayta düşmüş oluyor. Az önce bir Windows güncellemesi kurulmuş, ben de içimden artıkların kaldığını geçiriyorum. Elim doğrudan Disk Temizleme'ye gidiyor.

İşte tam orada durmayı öğrendim, çünkü bir keresinde durmadım. Temizliği çalıştırdım, on dört gigabayt kadar yer açıldı, rahatladım. Üç gün sonra aynı ekrana döndüğümde kırmızı çubuk yine yerindeydi. O üç günde tek bir güncelleme kurulmamıştı. Yani sildiğim şey artık değildi; asıl şişen yer bambaşka bir yerdeydi ve ben oraya hiç bakmamıştım. O günden beri sıra aynı: önce oku, sonra ölç, en son sil.

Ekranda ilk baktığım şey kategori sırası

Depolama ekranı açıldığında üstte boş alan, altında da kategoriler görünüyor: Uygulamalar ve özellikler, Belgeler, Resimler, Videolar, Müzik, Diğer, Geçici dosyalar, Sistem ve ayrılmış. Her birinin yanında tahmini bir boyut var. Ben bu listeyi tek tek okumaya değil, hangi satırın diğerlerine göre anormal durduğuna bakıyorum. Geçici dosyalar 4 GB, Diğer 41 GB ise soru artık "güncelleme artığını nasıl silerim" değil, "bu 41 gigabayt neyin nesi" oluyor.

"Diğer" satırı çoğu zaman en yanıltıcı olanı. Bilinen klasörlerin dışında kalan her şey oraya yığılıyor: başka bir sürücüden taşınmış projeler, alışılmadık bir yere kaydedilmiş arşivler, ikinci bir bulut hesabının yerel kopyaları. Yani "Diğer" büyükse, Windows'un kendi ürettiği çöpten çok benim kendi düzenimden bahsediyoruz demektir.

Uygulamalar ve özellikler satırına tıkladığımda açılan liste de bir ölçüm aracı: boyuta göre sıralandığında en tepede oturan iki oyun, tek başına bütün geçici dosyalardan daha fazla yer kaplıyor olabiliyor. Bu listeye bakmadan yapılan bir temizlik, yanlış kapıyı çalmak gibi.

"Sistem ve ayrılmış" bir çöp kutusu değil

Bu satırı gören çoğu kişinin ilk dürtüsü oradan kurtulmak oluyor. Oysa orada duran şeyler sistemin çalışması için ayrılmış kalemler: disk belleği dosyası, hazırda bekletme dosyası, geri yükleme noktaları ve güncellemeler için ayrılmış hazırlık alanı. Sabit bir pay alması normal. Kendi makinemde bu satır genelde 15-25 GB bandında geziyor; RAM miktarı ve hazırda bekletmenin açık olup olmaması bu sayıyı doğrudan değiştiriyor.

Buradan zorla yer kazanmaya çalışmak kısa vadede işe yarıyor gibi görünüp sonra başka bir yerde karşıma çıkıyor. Hazırda bekletmeyi kapatırsam hiberfil.sys gidiyor, evet, ama dizüstünde hızlı başlatmayı ve kapağı kapatıp devam etme alışkanlığımı kaybediyorum. Bu bir tercih meselesi, herkese aynı cevabı veremem. Yine de şunu net söyleyebilirim: Disk dolu diye ilk buraya saldırmak, çoğu zaman yanlış kasadan para almak.

Geçici dosyalar: asıl kastedilen yer, ama önce liste açılıyor

Kılavuzların "güncelleme artıkları" derken kastettiği kategori pratikte burası. Satıra tıkladığımda karşıma onay kutulu bir liste çıkıyor ve hiçbir şey silinmeden önce her kalemin ne kadar yer tuttuğunu gösteriyor: Windows Update temizliği, teslim iyileştirme dosyaları, Windows yükseltme günlükleri, önceki Windows yüklemeleri, küçük resim önbelleği, gölgelendirici önbelleği, geri dönüşüm kutusu, geçici dosyalar.

Bu listeyi okumadan "tümünü seç" demek, iki farklı şeyi aynı torbaya atmak oluyor. Önceki Windows yüklemeleri silindiğinde eski sürüme dönme şansı da gidiyor; üstelik o klasör zaten belirli bir süre sonra kendiliğinden temizleniyor. Gölgelendirici önbelleği silindiğinde bazı oyunlar ilk açılışta yeniden derleme yapıp birkaç dakika bekletiyor. Bunlar felaket değil, ama silmenin bir bedeli olduğunu bilerek silmek gerekiyor.

Buradaki onay kutularından bir kısmının işaretli gelmemesi tesadüf değil; Windows hangi kalemin gerçekten atıl olduğunu kendi ölçütüne göre işaretliyor. Ben genelde kutuların üstünde ne yazdığını okuyup, boyutu yüksek olan iki üç kalemi işaretleyip gerisini bırakıyorum.

Depolama ekranı tıkandığında klasör özelliklerine geçiyorum

Ayarlar ekranı kategori bazında çalışır; hangi klasörün şiştiğini göstermez. "Resimler" 30 GB diyorsa, o 30 gigabaytın tek bir klasörden mi yoksa on yıllık bir birikimden mi geldiğini Ayarlar söylemez. O yüzden ikinci adımım Dosya Gezgini.

Bir klasöre sağ tıklayıp Özellikler dediğimde iki farklı sayı görüyorum: Boyut ve Diskteki boyut. İkincisi genelde daha büyük, çünkü binlerce küçük dosya her biri en az bir küme boyutu yer kaplıyor. On binlerce küçük dosyanın olduğu bir klasörde bu fark gigabaytları bulabiliyor. Sayımın saniyeler değil dakikalar sürebileceğini de baştan kabul ediyorum; çok geniş bir ağacın özelliklerini açmak, bilgisayarı bir süre meşgul ediyor ve bazı sistem klasörlerinde izin hataları yüzünden eksik sonuç verebiliyor. Bu yüzden kök dizini değil, şüphelendiğim alt klasörü açıyorum.

Aradığım yer genelde şu üç kalıptan biri oluyor:

Bir senkron klasörü. Bulut uygulamasının "Bu cihazda her zaman tut" işaretli olması, dosyaların ikinci bir kopyasını yerelde tutuyor. Klasörün özelliklerine baktığımda boyut uygulamanın bana gösterdiği boyuttan büyükse, mesele büyük ihtimalle bu.

Bir kurgu ya da tasarım projesi. Video düzenleme ve benzeri işlerde ara dosyalar, önizlemeler ve dışa aktarılmış sürümler asıl malzemeden kat kat fazla yer kaplıyor. Kullanıcı klasörü altındaki yerel uygulama verisi klasörü de burada devreye giriyor; orası çoğu zaman Ayarlar ekranında belirgin bir kategoriye düşmediği için "Diğer" satırını şişiriyor.

İndirilenler klasöründe birikmiş kurulum dosyaları. Aynı programın üç sürümünün kurulum paketi, hiç açılmamış bir arşiv, beş yıl önce indirilmiş bir sürücü paketi. Tek tek küçük görünüyorlar ama toplamda birkaç gigabayt ediyorlar.

Hızlı bir tarama yapmak istersem Dosya Gezgini'nin arama kutusunu kullanıyorum; boyut filtresiyle büyük dosyaları öne çıkarabiliyorum. Bunun sınırı şu: arama yalnızca dizine eklenmiş konumlarda hızlı çalışıyor, dizin dışı kalan klasörleri atlayabiliyor. O yüzden arama sonucunu kesin doğru kabul etmiyorum, sadece nereye bakacağıma dair bir işaret olarak kullanıyorum.

Temizlikten önce ve sonra aynı sayıyı yazıyorum

Bu kısmı atlayan herkes aynı yanılgıya düşüyor: temizlik bittiğinde ekranda beliren "kazanılan alan" tahminine güvenmek. O sayı yuvarlanmış, üstelik iyimser olabiliyor.

Ben şunu yapıyorum: silmeye başlamadan önce Bu bilgisayar ekranından C: sürücüsünün kullanılabilir alanını okuyup bir kenara yazıyorum. Temizlik bittikten sonra, aynı ekrandan aynı değeri tekrar okuyup yazıyorum. İki sayı arasındaki fark, gerçekten kazandığım yer. Depolama ekranı da kategori boyutlarını ondalık gösteriyor ama bu değerler en yakın basamağa yuvarlanmış olduğu için toplamları her zaman tutmuyor; iki ekranda gördüğüm sayılar birbirini birkaç yüz megabayt tutmuyorsa bu normal, panik yapmıyorum.

Bu iki sayıyı yazmanın asıl faydası anlık değil, gecikmeli ortaya çıkıyor. Temizlikten bir hafta sonra aynı yere baktığımda ne olduğunu ancak o not sayesinde anlıyorum.

Alan birkaç gün içinde geri dolarsa

Asıl teşhis burada konuyor. Temizlik sonrası yer açıldı, sonra üç beş gün içinde boş alan yeniden aşağı indi. Bu tabloda ilk soracağım soru şu: bu süre içinde bir Windows güncellemesi kuruldu mu?

Kurulduysa, tartışma kapanıyor; yeni güncellemenin hazırlık dosyaları ve indirdiği paketler yer kaplamış olabilir, bir sonraki temizlikte Geçici dosyalar listesinde görünürler.

Kurulmadıysa, kaynak güncelleme artığı değil. Tekrar eden veri. Bunun birkaç bilinen yüzü var: sürekli büyüyen bir senkron önbelleği, arka planda oluşan geri yükleme noktaları ve gölge kopyalar, tarayıcı önbelleği. Gölge kopyaları merak ettiğimde yönetici olarak komut istemini açıp sistemin kendi gölge depolama komutunu çalıştırıp ayrılan alanı okuyabiliyorum; burada üçüncü parti bir araca ihtiyaç yok, Windows kendi durumunu kendisi söylüyor.

Bu ayrımı yapmadan üst üste temizlik çalıştırmak, kovalayan bir döngüye girmek demek. Alanı geri kazandıran şey silmek değil; silmenin neden işe yaramadığını anlamak oluyor.

Bir de yerleşik Depolama Duygusu var. Geçici dosyaları ve geri dönüşüm kutusunu belirli bir düzende kendiliğinden temizliyor. Bunu açmak bir çözüm değil ama şu işe yarıyor: sürekli aynı kalemlerin geri geldiğini görmek, tekrar eden verinin nerede olduğunu göstermeye yardımcı oluyor.

Kısacası sıra hep aynı kalıyor. Ayarlar > Sistem > Depolama ekranında kategorileri oku, şüphelendiğin yeri Dosya Gezgini'nde klasör özellikleriyle doğrula, boş alanı öncesinde ve sonrasında yaz, bir hafta sonra tekrar bak. Bu dört adım bir kere oturduğunda, disk dolduğunda ne yapacağınızı tahmin etmeniz gerekmiyor; ekran size zaten söylüyor.