Disk arızasını anlamak için SMART ve chkdsk ne söylüyor?

Windows'un disk hakkında söyledikleri iki ayrı kanaldan gelir ve bu iki kanal farklı sorulara cevap verir. chkdsk, dosya sisteminin ve sektörlerin bütünlüğünü kontrol eder; bozuk sektör varsa söyler ama diskin hızını ya da kalan ömrünü ölçmez, arıza tahmini de yapmaz. SMART tarafı ise diskin kendi sayaçlarını okur: yeniden atanan sektörler, bekleyen sektörler, çalışma saati, sıcaklık ve SSD'lerde aşınma göstergesi. "Disk eskidi" ile "disk ölüyor" ayrımı tam bu iki kanalın kesiştiği yerde yapılır — yüksek ama sabit duran sayaçlar yorgunluk, zamanla artan hata ve bekleyen sektörler ise ölümdür. Yazılımın söyleyecek bir şeyi kalmadığı yerse nettir: disk Disk Yönetimi'nden kayboluyor, kendiliğinden salt okunur hale dönüyor ya da dosya sistemi hataları art arda geliyorsa, orada değiştirilecek bir ayar yoktur. O noktada yapılacak ilk iş — disk sonunda sağlam çıksa bile — önemli dosyaları başka bir fiziksel diske kopyalamaktır.

Bunu ilk kendi dizüstü bilgisayarımda yaşadım; o günden beri disk şüphesi başladığında aynı sırayı izliyorum. Akşam, evde, fotoğrafları harici diske kopyalıyorsunuz. İlerleme çubuğu bir yerde duruyor, "kalan süre" üç dakikadan bir saate atlıyor, sonra yeniden üç dakikaya düşüyor. Odaya fanın altından düzenli bir tık sesi karışıyor: iki üç saniyede bir, sanki içeride biri parmağıyla masaya vuruyor. Ekranda tek bir hata yok. Ama kopyalama penceresinin saniyelerce donup geri gelmesi, diskten sessizce gelen bir mesaj.

Önce sesi ayırt etmek

Mekanik diskler çoğu zaman gidişatlarını haber verir. Tıkırtı, takırtı, öğütme sesi — normal çalışma uğultusundan ayrılan, düzenli aralıklarla tekrarlayan bir ses. Yine de ses tek başına teşhis değildir: sağlıklı bir sabit disk de kafa hareketi sesi çıkarır, fan da benzer bir ritim tutabilir. Sesin işi, sizi ekrana bakmaya yönlendirmektir; kararı raporlar verir.

SSD'lerde bu ipucu yok. Sesli bir uyarı gelmez; disk bir sabah hiç açılmaz. Bu yüzden SSD kullanan biri için tek erken uyarı kanalı, Windows'un gösterdiği sağlık durumu ve aşınma göstergesidir.

chkdsk ne söylüyor, ne söylemiyor

Yönetici olarak açtığınız Komut İstemi'nde chkdsk C: /scan yazdığınızda Windows diski kilitlemeden çevrimiçi tarar; bilgisayarı yeniden başlatmanız gerekmez. Çıktıda bakılacak satır tek: bozuk sektör bildirimi. "0 KB in bad sectors" ya da Türkçe karşılığı olan bozuk sektör yok satırı temiz demektir. Rakam sıfırdan büyükse asıl soru "kaç KB" değil, "geçen hafta da aynı rakam mıydı" olur.

chkdsk'in işi burada biter. Dosya sisteminin tutarlılığına bakar, dizin kayıtlarını ve boş alanı doğrular, bozuksa onarır. Diskin kaç MB/sn okuduğunu, kaç saat çalıştığını, ne kadar ömrü kaldığını söylemez. Bunu bir arıza tahmin aracı gibi okumak, bu konuda en sık yapılan hata.

Onarım gerektiğinde /f kullanılır; sistem diski için bu tarama genelde yeniden başlatmada yapılır. /r ise tüm yüzeyi baştan sona okur ve saatler sürer. Şüphelendiğiniz bir diskte bunu çalıştırmak, arızalı yüzeye saatler boyunca okuma baskısı uygulamak demektir. Bekleyen sektörleri olan bir disk bu taramadan sonra bazen tamamen düşer. Önce kopyalama, sonra onarım — sırayı tersine çevirmenin bedeli bu.

Çıktıda dikkat edilecek ayrıntı

Beş fazın sonunda gelen özet satırları işe yarar: kaç dosya, kaç dizin doğrulandı, kaç KB bozuk sektör bulundu. "Windows dosya sistemindeki sorunları düzeltti" yazıyorsa ve haftaya aynı satır tekrar çıkıyorsa, elde tek seferlik bir sorun değil bir eğilim var demektir. Tek seferlik düzeltme ile her hafta tekrarlayan düzeltme aynı şey değildir.

SMART tarafı: Windows kendi içinde neyi gösteriyor

Ayarlar > Sistem > Depolama > Diskler ve birimler yolundan diskin özelliklerine girdiğinizde, sürüme göre adı değişen bir sağlık bölümü görürsünüz: durum, sıcaklık, SSD'de kalan ömür ve son çalıştırma bilgisi. Oradaki "Sağlıklı" yazısı Windows'un tahminine değil, diskin kendi bildirdiği veriye dayanır.

Daha fazlası için PowerShell açıp şunu çalıştırın:

Get-PhysicalDisk | Select-Object FriendlyName, MediaType, HealthStatus, OperationalStatus

HealthStatus alanı Healthy, Warning ya da Unhealthy döner. Warning, çoğu zaman üreticinin "öngörülen arıza" bayrağıdır: disk hâlâ çalışıyor, hâlâ veri yazıyor, ama kendisi hakkında kötü bir şey söylüyor. Windows'un bildirim alanında çıkan disk sağlığı uyarısı da aynı kaynaktan beslenir. Bu bayrak, yedek planlamasını tahminden karara çeviren eşiktir.

Bir adım daha:

Get-PhysicalDisk | Get-StorageReliabilityCounter | Select-Object DeviceId, Temperature, PowerOnHours, Wear, ReadErrorsTotal, WriteErrorsTotal

PowerOnHours diskin kaç saattir döndüğünü, ReadErrorsTotal ve WriteErrorsTotal okuma-yazma hatalarının toplamını gösterir. Wear alanı SSD'lerde aşınma göstergesidir; hangi diskin bunu nasıl raporladığı üreticiye göre değişir. Bu komutun her diskte her alanı doldurmadığını da baştan bilin: USB köprüsüyle bağlanan harici disklerde satırların çoğu boş döner. Boş dönmesi kötü haber değildir, diskin o sayacı köprünün arkasından aktarmadığı anlamına gelir.

"Eski" ile "ölmekte" arasındaki çizgi

Bu ayrım tek okumada çıkmaz; iki okuma gerekir. Bugün PowerOnHours 20.000 çıksın, HealthStatus hâlâ Healthy olsun, chkdsk temiz yazsın: elinizde yorgun ama çalışan bir disk var. Onu hemen değiştirmek zorunda değilsiniz, ama tek kopyanızı da ona bırakmayın.

Bir hafta sonra aynı komutları çalıştırdığınızda ReadErrorsTotal artmışsa, chkdsk yeni bozuk sektör bildirmişse ve sağlık durumu Warning'e dönmüşse tablo değişir. Buradaki belirleyici olan rakamın büyüklüğü değil yönüdür: artan bir eğilim, diskin bozuk alanları kendi içinde yedeklemeye çalıştığını ve bu işi sürdüremeyeceğini gösterir.

SSD'de aşınma göstergesi bir ölüm ilanı değil

Kalan ömür yüzde 15 göründüğünde çoğu kişi diski ölü sayıyor. Öyle değil. Aşınma göstergesi, hücrelerin kaç kez yazılıp silindiğini anlatır; bugün orada duran veri yerinde durur. Değişen şey risk hesabıdır: o diske yeni bir kurulum yapmayın, üzerine tek kopya bırakmayın, ama bu yüzden çalışan bir diski hemen elden çıkarmanız da gerekmez. Yüksek aşınma bir son değil, bir bütçe uyarısıdır.

SSD'yi asıl tehlikeli yapan şey aşınma değil sessizliktir. Denetleyici kaynaklı arızalar önceden tıkırdamaz.

Yazılımın durduğu yer

Şu üç durumda artık ayar, güncelleme ya da temizlik aracı devreye giremez:

• Disk, Disk Yönetimi'nde bir görünüp bir kayboluyorsa.
• Dosya sistemi kendiliğinden salt okunur hale geçmişse ve yazma denemeleri reddediliyorsa.
• Olay Görüntüleyicisi'nde disk ve NTFS kaynaklı uyarılar art arda düşüyorsa.

Bu üçünün ortak yanı, sorunun dosya sisteminin üstünde değil altında olmasıdır. Biçimlendirme, birleştirme, sürücü güncellemesi bu katmana ulaşmaz. Bu noktadan sonra söylenebilecek dürüst şey şudur: verinin yerinde kalıp kalmayacağı garanti edilemez, o yüzden kopyalama işi bugün yapılır, yarın değil. Bir disk bazen bir hafta daha dayanır, bazen bir saat.

Aynı sebeple, şüpheli bir diski "İyileştir" ile birleştirmeye kalkmayın. Sabit disklerde bu işlem veriyi blok blok taşır; arızalı bir yüzeyde yüz binlerce ek okuma-yazma denemesi demektir. Sağlam bir diskte rutin bakım olan şey, hastalanmış bir diskte son darbe olabilir.

Sıra her zaman aynı

Diskten şüphelendiğinizde yapılacak ilk iş, o diskteki önemli dosyaları başka bir fiziksel diske kopyalamaktır — aynı diskin başka bir bölümüne değil. Fotoğraflar, belgeler, ödevler, kayıtlı oyun dosyaları; değeri size göre en yüksek olandan başlayın.

Kopyalarken üç şeye dikkat ediyorum. Birincisi, orijinalleri silmeyin; kopyalama biterken değil, başka bir diskte iki kopya gördüğünüzde silin. İkincisi, hata veren dosyanın üstüne tekrar tekrar gitmeyin; atlayın, listeyi sonuna kadar götürün, kalanları sonra konuşun. Üçüncüsü, kopyalayacağınız yeri de kontrol edin — şüpheli diskten kurtardığınız veriyi, ikinci el bir harici diskin tek kopyasına emanet etmek sorunu çözmüş sayılmaz.

Kopyalama bittiğinde rahatlayabilirsiniz; çünkü o noktadan sonra chkdsk'i çalıştırmak, sağlık durumunu izlemek, /r ile yüzeyi taramak hep bilgi toplama işidir ve kaybedecek bir şeyiniz kalmamıştır. Kopyalama bitmeden yapılan her onarım denemesi ise ödünç alınmış bir zamana oynamaktır.