Görev Yöneticisi hangi dosyanın diski meşgul ettiğini göstermez

Görev Yöneticisi diski meşgul eden süreci gösterir, o sürecin hangi dosyayı okuduğunu ya da yazdığını göstermez. Aynı pencerenin içinde duran ve hiçbir kurulum gerektirmeyen Kaynak İzleyicisi tam bu boşluğu kapatır: alt yarısındaki Dosya sütunu tek tek dosya yollarını, Yanıt Süresi sütunu da o dosyanın diski ne kadar beklettiğini gösterir. İki pencere yan yana konduğunda geriye tek bir soru kalır — diskin kendisi sağlam mı — ve onu bu iki ekran da cevaplamaz.

Akşamüstü dizüstünün fanı yükseliyor, imleç takılıyor, pencere geçişleri bir saniye gecikiyor. Ctrl+Shift+Esc ile Görev Yöneticisi'ni açıyorum. CPU yüzde on beş, bellek yarısı boş, disk yüzde yüz. Diskin altındaki satırda "Sistem" ya da "Hizmet Ana Bilgisayarı: Yerel Sistem" yazıyor, yanında da 0,3 MB/sn. Bana söylediği tek şey bu. Hangi dosya olduğunu söylemiyor. Hatta o 0,3 MB/sn'nin mi diski tıkadığını, yoksa disk zaten tıkalı olduğu için mi sayının bu kadar düşük kaldığını da söylemiyor.

Bunu çözmek için Görev Yöneticisi'nden çıkmıyorum. Performans sekmesine geçiyorum. Sekmenin sol alt köşesinde, grafiklerin altında küçük bir bağlantı var: "Kaynak İzleyicisi'ni aç". Tıklıyorum. İndirdiğim, kurduğum bir şey yok; resmon zaten Windows'un içinde duruyor. Başlat menüsüne resmon yazmak da aynı pencereyi açar, ama bu bağlantı iki ekranı birbirine bağlıyor: performans özetinden kaynağın kendisine geçiş, tek tık.

Disk sekmesi ikiye bölünmüş

Kaynak İzleyicisi açılınca Disk sekmesine geçiyorum. Üst yarıda süreç listesi duruyor: Görüntü, PID, Okuma, Yazma, Toplam. Buraya kadar gördüğüm şey Görev Yöneticisi'nin söylediğinin aynısı, sadece süreç bazlı toplamlar. Asıl fark alt yarıda başlıyor. Orası "Disk Etkinliği" ve sütunlardan biri "Dosya".

İlk kez buraya baktığımda gördüğüm şey şu oldu: tek bir süreç, alt alta beş altı farklı dosya. Bir günlük dosyası, bir veritabanı dosyası, bir de tanımadığım bir yol. Hangisinin diski asıl yediğini anlamak için Dosya sütununun başlığına tıklayıp sıralıyorum, sonra sütunun genişliğini sağa çekip yolu tam görünür hale getiriyorum. Kısa ad yetmiyor; C:WindowsLogs altındaki bir dosya ile başka bir klasördeki aynı adlı dosya birbirine çok benziyor.

Buradaki asıl öğretici sütun ise Yanıt Süresi. Bir dosya saniyede sadece 200 KB yazıyor ama Yanıt Süresi sütununda 500 ms görünüyorsa, o an diskin o dosyaya yetişemediğini anlıyorum. Görev Yöneticisi'nin "yüzde yüz" dediği şeyin içi burada doluyor: yüzde yüz, "çok veri akıyor" demek değil, "kuyruk dolu" demek. Bu ayrımı kaybettiğinizde yanlış yere bakarsınız; işlemciye, belleğe, açık sekmelere. Oysa işlemci boştadır, sadece bekleyen bir kuyruğun arkasında durur.

Aynı listede panik yapmamanız gereken şeyler de var. pagefile.sys ve hiberfil.sys gibi sistem dosyaları orada sürekli görünür; sistemin kendi bakım işleri, Windows Update bileşenleri, tanım güncellemeleri düzenli olarak yazar. Bunlar bir arıza işareti değil, o saatte olması beklenen şeylerdir. Dosya yolunu gördüğünüz an zaten yorum yapmaya başlıyorsunuz: bu bir yedekleme işi mi, bir dizin mi, bir oyun güncellemesi mi, yoksa gerçekten beklenmedik bir şey mi.

svchost tek satıra sığmıyor

Görev Yöneticisi'nde tek bir svchost.exe satırı, arkada çalışan onlarca hizmeti temsil edebilir. O satırı genişletip hizmetleri listeleyebilirsiniz, ama hangi hizmetin ne kadar işlemci yediğini ayrı ayrı göremezsiniz. Kaynak İzleyicisi'nin CPU sekmesinde aşağıda "Hizmetler" diye ayrı bir liste var; her hizmet kendi satırında, kendi değeriyle duruyor. Benim makinemde disk işini çıkaran şeyin bir güncelleme bileşeni olduğunu ilk kez orada gördüm. Görev Yöneticisi'nde o süreç sadece "Hizmet Ana Bilgisayarı" idi.

Son bir dakika

Görev Yöneticisi saniyede bir yenilenir; ekranda gördüğünüz sayı bir anlık fotoğraf. Kaynak İzleyicisi son altmış saniyeyi tutan kayan bir grafik çizer. Beş dakikada bir tekrarlayan bir disk tepesi saniyelik yenilemede kaybolur gider, burada ise ritmi belli olur. Bana en çok yarayan kısmı buydu: sorun tek seferlik mi, yoksa düzenli aralıklarla mı dönüyor. "Sürekli yavaş" ile "her on dakikada bir yavaşlıyor" tamamen farklı iki iştir ve ikincisini sadece bu grafik gösterir.

Sessizce açık tutulan dosya

Bir dosyayı hangi sürecin açık tuttuğunu merak ediyorsanız, Kaynak İzleyicisi'nin CPU sekmesindeki "İlişkili Tanıtıcılar" paneline dosya adını yazabilirsiniz. Panel, o adı taşıyan tanıtıcıyı tutan süreçleri listeler. Disk Etkinliği listesi yalnızca o an okuyup yazanları gösterir; kimsenin dokunmadığı ama birinin elinde kilitli duran bir dosya oraya hiç düşmez. Silinemeyen, taşınamayan bir dosyanın peşindeyseniz doğru yer burasıdır, Disk sekmesi değil.

Düşük etkinlik, uzun bekleme

Kaynak İzleyicisi'nde bir sürece sağ tıklayıp "Bekleme zincirini çözümle" dediğinizde, o sürecin şu anda hangi kaynağı beklediğini gösteren bir pencere açılır. Görev Yöneticisi'nde yüzde bir işlemciyle duran bir süreç, aslında bir kilidi ya da bir diski bekliyor olabilir. Bu görünüm, "bu süreç hiçbir şey yapmıyor" cümlesini çürüten yerdir; yapmıyor değil, bekliyor. Ve beklemek, diskin yüzde yüz görünmesinin en sık sebebidir.

Ekranın bittiği yer

Buraya kadar anlattığım her şey yazılım tarafında kalıyor ve orada bitiyor. Ne Görev Yöneticisi ne Kaynak İzleyicisi disk sağlığını ya da sıcaklığını göstermez. Diskin gerçekten sağlam olup olmadığı ayrı bir iştir: chkdsk çalıştırmak ve SMART değerlerine bakmak gerekir; bu iki pencerede o bilgi hiç yok. Aynı şekilde, yavaşlamanın sebebi ısınma ya da dönen parçaların zorlanmasıysa bunu ekrandan çıkaramazsınız. Fanın sesi, kasanın sıcaklığı, cihazın dışından gelen bilgi gerekir. Hangi sayıya bakarsanız bakın, ekran size "bu disk bozuluyor" demez.

Bir de şu var: iki pencere de normal görünüyor, disk yüzde on, yanıt süreleri makul, hizmetler sakin, ama cihaz hâlâ tuhaf davranıyorsa, o noktada dürüst cevap şudur — elimizdeki araçların söyleyecek bir şeyi kalmamıştır. Sıradaki adım ekranın dışında kalır: diski, belleği ve soğutmayı fiziksel olarak kontrol etmek. Bunu bir teşhis gibi değil, bir sınır gibi söylüyorum. Bu araçlar bir donanımın yolda olduğunu size bildirmez; sadece yazılım tarafında ne olduğunu söyler ve orada susar.

Görev Yöneticisi'ni yine açacağım, hızlı bir bakış için en pratik yer orası. Ama diskin peşine düştüğüm anda Performans sekmesindeki o bağlantıya basıp Disk Etkinliği'nin alt yarısına geçiyorum; Dosya ve Yanıt Süresi sütunlarına bakıyorum. Fark burada: bir sürecin adı bana ne olduğunu söylemez. Bir dosya yolu söyler.