chkdsk sorun bulamadı dese de disk sağlam olmayabilir

chkdsk ekranında "Windows has scanned the file system and found no problems" yazısını görmek, diskin sağlam olduğunu göstermez. chkdsk yalnızca dosya sisteminin tutarlılığını denetler: NTFS'in kendi kayıtları birbirini tutuyor mu, klasör indeksleri ve bitmap yerinde mi. Diskin kendi sağlığı ise bunun tamamen dışında, ayrı bir katmandır — yüzey, okuma güvenilirliği, aşınma. Windows bu katmanı chkdsk çıktısında değil, Ayarlar > Sistem > Depolama > Diskler ve birimler altındaki sürücü özelliklerinde ve Optimize Sürücüler penceresinde gösterir. Temiz bir raporun ardından sorulacak doğru soru "disk sağlam mı" değil, "ben az önce hangi katmana baktım" sorusudur.

Ben o satırı gördüğümde ilk hissettiğim şey rahatlama olmuyor. Komut istemini kapatmadan önce oturup iki ayrı şeyi kafamda ayırıyorum: bir defter var, bir de o defterin yazıldığı ortam var. chkdsk defteri okuyor. Defterin yazıldığı yüzeyin yarın da okunup okunmayacağına dair tek kelime etmiyor. Bunu kendime hep aynı örnekle anlatıyorum: Klasörü açtığınızda dosyalar düzgün listeleniyorsa bu, o dizinin tutarlı olduğunu gösterir; o dizinin yazılı olduğu hücrelerin önümüzdeki hafta sağlam kalacağını göstermez. İkisi arasındaki fark, ekranda yan yana duran iki pencerede bile göze çarpmıyor; çünkü ikisi de "sorun yok" diyor ama farklı sorunlardan bahsediyorlar.

chkdsk tam olarak neyi okuyor

chkdsk bir tamirci değil, bir defter denetçisi. Baktığı şeyler bellidir: ana dosya tablosu kayıtları, klasör indeksleri, boş alan haritası, güvenlik tanımlayıcıları, işlem günlüğü. Bunlarda tutarsızlık bulursa düzeltir. Ani kapanma, elektrik kesintisi, çekilen USB gibi olaylardan sonra bu tutarsızlıklar gerçekten oluşur ve chkdsk'in onları toparlaması normaldir; o yüzden tek seferlik bir "düzeltildi" mesajı endişe sebebi değildir.

İşin biraz donanıma değdiği tek yer /r parametresidir. Bu, diskin yüzeyini baştan sona okur ve okunamayan sektör varsa onu bir daha kullanılmamak üzere işaretler. Yani chkdsk bir bozuk sektörü fark edebilir. Ama iki şeyi söylemez: o sektör neden bozuldu, ve arkadan kaç tanesi gelecek. Raporun sonundaki bozuk sektör satırı bu yüzden bir teşhis değil, bir izdir. Bir kez görünen küçük bir sayı bir şey anlatmayabilir; iki hafta sonra aynı satırda daha büyük bir sayı görüyorsanız, konuştuğumuz şey artık dosya sistemi değildir.

Bir de şu var: /r diski saatlerce yorar. Zaten zorlanan bir sürücüde bunu gece boyunca çalıştırmak, tamir etmekten çok okuma denemesi yapmak demektir. Karar vermeden önce bunu bilmek gerekiyor.

Sağlığı gösteren ekranlar hangileri

Temiz raporu aldıktan sonra benim yaptığım şey, aynı makinede başka bir pencere açmak oluyor. Sırayla şunlara bakıyorum:

• Ayarlar > Sistem > Depolama > Diskler ve birimler. Sürücünün üzerine gelip özelliklerine girdiğinizde bir sağlık durumu satırı görürsünüz. Buradaki ifade, dosya sisteminin değil sürücünün kendi bildirdiği durumdur. "Sağlıklı" dışında bir şey yazıyorsa, chkdsk'in ne dediğinin artık bir önemi kalmıyor.
• Optimize Sürücüler. Başlat menüsüne "sürücüleri birleştir ve optimize et" yazıp açabilirsiniz. Burada medya türü, son çalıştırma ve durum sütununu görürsünüz. Diskin türünü (SSD mi, sabit disk mi) buradan teyit etmek de işe yarar; çünkü aşınma hikâyesi türe göre tamamen değişir.
• Olay Görüntüleyicisi > Windows Günlükleri > Sistem. Kaynağı "disk" olan kayıtlara bakıyorum. Kötü blok veya denetleyici hatası bildiren satırlar burada birikir. chkdsk'in sildiği bir tutarsızlıkla bunlar aynı şey değildir; bunlar sürücünün kendi tarafından gelir.
• PowerShell. Tek satır yeter: Get-PhysicalDisk | Select-Object FriendlyName, HealthStatus, OperationalStatus. Bu yerleşik bir komuttur, hiçbir şey kurmanız gerekmez. Sağlık durumunu tek listede görmenin en hızlı yolu budur.

Burada dürüst olmam gereken bir nokta var: Bu ekranların hepsi sürücünün kendi bildirdiği veriye dayanır. Bazı harici kutular, USB adaptörler ve eski denetleyiciler bu bilgiyi hiç iletmez. O durumda ekranda sağlık satırını boş görürsünüz ve bu, "disk sağlam" demek değildir — sadece Windows'a söylenmemiş demektir.

Görev Yöneticisi'ndeki yüzde yüz yanılgısı

Görev Yöneticisi'ni açıp Performans sekmesinde diskin uzun süre yüzde yüz görünmesi, tek başına ölmekte olan bir disk kanıtı değildir. Aynı tabloyu üreten çok sıradan sebepler var: belleği yetmeyen bir makinede takas dosyasının sürekli kullanılması, arka planda dönen güncellemeler, arama dizini oluşturma. Bunların hepsi diski meşgul eder.

Ayrımı yapmak için tabloda başka bir yere bakıyorum: yanıt süresi ve kuyruk. Disk meşgulken yanıt süresi normal aralıklarda kalıyorsa, ortada yoğunluk vardır, arıza yoktur. Ama belirgin bir işlem olmadan yanıt süresi sürekli yüksek kalıyorsa ve bu, dosya kopyalarken de hissediliyorsa, o zaman şüphe donanıma kayar. Yüzdeyi değil, süreyi okuyorum.

Asıl işaret tekrar

Tek seferlik bir onarım normaldir. Beni asıl durduran şey tekrar. Aynı sürücü kısa aralıklarla yeniden onarım istiyorsa, ya da temiz bir onarımdan sonra makine yeniden başlatıldığında aynı hata geri geliyorsa, dosya sistemi tutarlı olduğu halde tutarlı kalamıyor demektir. Bu, dosya sisteminin suçu değildir; altındaki ortamın suçudur.

Bunun için basit bir not tutuyorum: tarih, chkdsk'in ne dediği, kaçıncı kez olduğu. İlk satır bir şey söylemez. Üçüncü satır çok şey söyler. Ekranda gördüğünüz tek bir "sorun yok" cümlesi bu tabloyu göstermez; tabloyu ancak siz tutarsınız.

SSD tarafında iş biraz daha farklı yürüyor. Aşınma, yedek blok havuzunun tükenmesi, denetleyicinin kendini okunur kılmak için yaptığı tekrar denemeler... Bunların hiçbiri chkdsk'in baktığı katmanda görünmez. Üstelik SSD'ler bazen uzun bir bozulma yerine bir anda okunmaz hale gelir. Sabit diskler daha yavaş bozulur, işaretleri daha çok verir. Ama iki durumda da ortak nokta aynı: dosya sisteminin tutarlı olması, ortamın sağlam olduğunu garanti etmez.

Yazılımın bittiği yer

Bir noktadan sonra cevap artık yazılımda değil. Bu eşik benim için şu üç durumdan biri:

• Windows'un kendisi sürücünün sağlığını "kritik" veya "başarısız" olarak bildiriyor.
• Onarımlar tutmuyor; her yeniden başlatmada aynı şey geri geliyor.
• Olay günlüğünde bozuk blok kayıtları tekrarlıyor, chkdsk'in saydığı bozuk sektör her turda artıyor.

Bu üçünden biri varsa, bir kez daha chkdsk çalıştırmak doğru hamle değil. Doğru hamle önce veriyi başka bir ortama kopyalamak, sonra sürücüyü değiştirmek ya da profesyonel incelemeye vermek. Sıralama önemli: kopyalama, tamirden önce gelir. Zorlanan bir sürücüde saatler süren bir tarama başlatmak, kurtarabileceğiniz dosyaları da riske atar.

Yerleşik araçların hiç yapamadıkları

Bunu net söylemek gerekiyor, çünkü chkdsk'in adı "disk denetimi" olunca insan her şeyi yaptığını sanıyor:

• Silinen dosyayı geri getirmez. Bir baytı bile geri kazandırmaz.
• Fiziksel hasarı onarmaz. Sadece o noktayı bir daha kullanmamak üzere işaretler.
• Ne kadar daha okunur kalacağını söylemez. Sağlık göstergesi bir tahmindir, bir tarih değil.

Temiz bir chkdsk raporu, size "bu diskte dosya sistemi düzgün" der. Hepsi bu. Diskin sağlam olduğunu söylemek için başka bir pencereye, başka bir kayda ve çoğu zaman birkaç haftalık tekrar gözlemine ihtiyacınız var. Raporu okurken kendinize soracağınız soru şu olsun: Bu ekran bana hangi katmanı anlatıyor? Cevap dosya sistemi olduğu sürece, elinizde sağlıkla ilgili hiçbir bilgi yok demektir.